नवी दिल्ली (वर्षा चव्हाण) : भारतातील सेमीकंडक्टर उत्पादन परिसंस्थेला २०२६ मध्ये मोठी चालना मिळाली असून, देशात आतापर्यंत १३ सेमीकंडक्टर प्रकल्प मंजूर झाले आहेत. यापैकी १२ प्रकल्प India Semiconductor Mission (ISM) अंतर्गत, तर एक प्रकल्प इलेक्ट्रॉनिक घटक व सेमीकंडक्टर उत्पादनाला प्रोत्साहन देणाऱ्या SPECS योजनेअंतर्गत आहे. हे प्रकल्प सध्या कार्यरत असून काही विकासाच्या विविध टप्प्यांमध्ये आहेत.
राजस्थानातील भिवाडी येथे १५ मे २०२६ रोजी ATMP/OSAT सुविधेचे उद्घाटन करण्यात आले. विशेष म्हणजे, India Semiconductor Missionच्या बाहेर स्थापन झालेली ही देशातील पहिली सेमीकंडक्टर युनिट ठरली आहे.
दरम्यान, भारताने जागतिक सेमीकंडक्टर पुरवठा साखळीत आपले स्थान मजबूत करण्याच्या दिशेने आणखी एक महत्त्वाचे पाऊल उचलले आहे. Tata Electronics आणि नेदरलँड्समधील सेमीकंडक्टर उपकरण निर्मिती क्षेत्रातील ASML यांच्यात १६ मे २०२६ रोजी गुजरातमध्ये भारतातील पहिला फ्रंट-एंड सेमीकंडक्टर फॅब्रिकेशन प्लांट उभारण्यासाठी करार झाला.
ओडिशात SiC उत्पादनाला चालना
ओडिशानेही सेमीकंडक्टर क्षेत्रात महत्त्वाची भर घातली आहे. खोरधा जिल्ह्यातील IDCO Infovalley-II येथे SiCSem Private Limitedच्या प्रस्तावित प्रकल्पाला मंजुरी देण्यात आली आहे. या प्रकल्पात Silicon Carbide (SiC) diodes आणि SiC MOSFETsचे उत्पादन केले जाणार आहे.
सुमारे २१.८८९ एकर क्षेत्रावर उभारण्यात येणाऱ्या या प्रकल्पासाठी ३४.०६ अब्ज रुपयांची गुंतवणूक अपेक्षित आहे. या प्रकल्पातून सुमारे १,२७० रोजगारनिर्मिती होण्याची शक्यता आहे.
प्रकल्पाची वार्षिक उत्पादन क्षमता ४८ लाख SiC diodes आणि ९१.२ दशलक्ष SiC MOSFETs इतकी असेल. पुढील पाच वर्षांत या प्रकल्पातून ७०.४३ अब्ज रुपयांची निर्यात उलाढाल आणि सुमारे ४५.२३ अब्ज रुपयांचे निव्वळ परकीय चलन उत्पन्न अपेक्षित आहे.
‘Semicon 2.0’ला मंजुरी
सेमीकंडक्टर क्षेत्राचा विस्तार आणखी वेगाने करण्यासाठी केंद्र सरकारने ‘Semicon 2.0’ कार्यक्रम सुरू केला आहे. १५ जुलै २०२६ रोजी जाहीर करण्यात आलेल्या या कार्यक्रमासाठी १.२७५ ट्रिलियन रुपये (सुमारे १३.२३ अब्ज अमेरिकी डॉलर) इतकी तरतूद करण्यात आली आहे.
या कार्यक्रमांतर्गत चिप डिझाइन, सेमीकंडक्टर फॅब्रिकेशन, डिस्प्ले उत्पादन, अॅडव्हान्स्ड पॅकेजिंग, सेमीकंडक्टर उपकरणे, विशेष साहित्य, संशोधन व विकास, अभियांत्रिकी सेवा आणि कौशल्य विकास यांना प्रोत्साहन दिले जाणार आहे.
याशिवाय सेमीकंडक्टर उत्पादनासाठी आवश्यक उपकरणे, विशेष दर्जाचे साहित्य, रसायने, औद्योगिक वायू आणि अचूक घटकांच्या देशांतर्गत उत्पादनालाही प्रोत्साहन देण्याची योजना आहे.
ऑटोमोबाईलपासून वैद्यकीय तंत्रज्ञानापर्यंत विस्तार
सेमीकंडक्टरचा वापर आता केवळ ऑटोमोबाईल आणि ग्राहक इलेक्ट्रॉनिक्सपुरता मर्यादित राहिलेला नाही. दूरसंचार, IoT, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, ऑटोमोटिव्ह चिप्स तसेच वैद्यकीय तंत्रज्ञानामध्येही त्यांची मागणी वाढत आहे. MRI प्रणाली, वेअरेबल हेल्थ मॉनिटर्स आणि विविध डायग्नोस्टिक उपकरणांमध्ये सेमीकंडक्टर तंत्रज्ञान महत्त्वाची भूमिका बजावत आहे.
भारतामध्ये वाढणाऱ्या उत्पादन क्षमता, सरकारी प्रोत्साहन आणि जागतिक कंपन्यांच्या गुंतवणुकीमुळे देशातील सेमीकंडक्टर उद्योगाला आगामी काळात आणखी विस्ताराची संधी निर्माण होत आहे.