लेखक : डॉ. किशोर आण्णासाहेब थोरात
भारतीय संस्कृती ही सण, उत्सव, परंपरा आणि जीवनमूल्यांचा अनमोल ठेवा जपणारी संस्कृती आहे. आपल्या प्रत्येक सणामागे काहीतरी आध्यात्मिक, सामाजिक, सांस्कृतिक आणि मानवी जीवनाला दिशा देणारा संदेश दडलेला असतो. असाच एक मंगलमय आणि समृद्धीचा संदेश देणारा सण म्हणजे धनत्रयोदशी!
धनत्रयोदशी म्हणजे केवळ सोने, चांदी, भांडी किंवा नवीन वस्तू खरेदी करण्याचा दिवस नाही, तर आपल्या जीवनातील धनाचे खरे स्वरूप ओळखण्याचा आणि समृद्ध जीवनाचा संकल्प करण्याचा पवित्र दिवस आहे.
धनत्रयोदशीचे पौराणिक आणि पारंपरिक महत्त्व
आश्विन महिन्यातील कृष्ण पक्षातील त्रयोदशीला धनत्रयोदशी किंवा धनतेरस म्हणून साजरे केले जाते. दिवाळीच्या मंगलमय पर्वाची सुरुवात याच दिवसापासून होते.
पौराणिक मान्यतेनुसार समुद्रमंथनातून भगवान धन्वंतरी अमृतकलश घेऊन प्रकट झाले. भगवान धन्वंतरी यांना आयुर्वेदाचे जनक आणि आरोग्याचे देवता मानले जाते. त्यामुळे या दिवसाला आरोग्य, दीर्घायुष्य आणि निरोगी जीवनाच्या प्रार्थनेचे विशेष महत्त्व आहे.
या दिवशी माता लक्ष्मी आणि धनाचे अधिपती भगवान कुबेर यांची पूजा केली जाते. घरात दिवे लावणे, स्वच्छता करणे, नवीन वस्तू खरेदी करणे आणि कुटुंबाच्या सुख-समृद्धीसाठी प्रार्थना करणे अशा परंपरा आजही श्रद्धेने जपल्या जातात.
धनत्रयोदशीच्या दिवशी सायंकाळी यमदीपदान करण्याचीही परंपरा आहे. कुटुंबातील सर्वांच्या आरोग्यपूर्ण आणि मंगलमय आयुष्यासाठी हा दीप प्रज्वलित केला जातो.
खरे धन कोणते?
आजच्या आधुनिक युगात माणूस पैसा कमावण्यासाठी अहोरात्र धावत आहे. मोठे घर, महागडी गाडी, सोने-चांदी, बँकेतील ठेवी आणि भौतिक सुखसुविधा यांनाच अनेकदा समृद्धीचे प्रतीक मानले जाते. परंतु आपण स्वतःला एक प्रश्न विचारला पाहिजे की, पैसा असूनही आरोग्य नसेल तर त्या संपत्तीचा उपयोग काय?
माझ्या मते माणसाच्या जीवनातील खरी संपत्ती पुढीलप्रमाणे आहे.
आरोग्य हे पहिले धन : निरोगी शरीर आणि प्रसन्न मन यापेक्षा मोठी संपत्ती नाही.
कुटुंब हे दुसरे धन : प्रेम करणारी माणसे, आई-वडिलांचे आशीर्वाद आणि कुटुंबातील एकोपा ही जीवनाची खरी श्रीमंती आहे.
शिक्षण हे तिसरे धन : शिक्षण माणसाला विचार करण्याची शक्ती देते आणि अज्ञानातून ज्ञानाकडे घेऊन जाते.
संस्कार हे चौथे धन : पैसा संपला तरी संस्कार माणसाला आयुष्यभर श्रीमंत ठेवतात.
माणुसकी हे सर्वोच्च धन : दुसऱ्याच्या दुःखात सहभागी होणे, गरजूंना मदत करणे आणि समाजासाठी वेळ देणे हीच खरी सामाजिक समृद्धी आहे.
धनत्रयोदशी आणि सामाजिक बांधिलकी
आपण आपल्या घरात लक्ष्मीपूजन करतो, घर सजवतो, नवीन वस्तू खरेदी करतो; पण आपल्या आजूबाजूला असलेल्या गरजू कुटुंबांचाही विचार केला पाहिजे.
एखाद्या गरीब विद्यार्थ्याला शैक्षणिक साहित्य देणे, गरजू कुटुंबाला अन्नधान्याची मदत करणे, वृद्धांना आधार देणे, अनाथ मुलांच्या चेहऱ्यावर आनंद फुलवणे किंवा एखाद्या रुग्णाला उपचारासाठी मदत करणे, हीसुद्धा लक्ष्मीपूजेचीच एक सुंदर सामाजिक भावना आहे.
आपल्या घरात एक दिवा लावण्याबरोबरच दुसऱ्याच्या आयुष्यात आशेचा एक दिवा प्रज्वलित करता आला, तर धनत्रयोदशीचा खरा आनंद द्विगुणित होईल.
पर्यावरण संवर्धन हाच समृद्धीचा खरा मार्ग
आज संपूर्ण जग पर्यावरणाच्या गंभीर समस्यांना सामोरे जात आहे. वाढते प्रदूषण, वृक्षतोड, पाण्याची कमतरता, हवामान बदल आणि नैसर्गिक संसाधनांचा अमर्याद वापर ही मानवजातीसमोरील मोठी आव्हाने आहेत.
आपण लक्ष्मीला समृद्धीची देवता मानतो, पण निसर्गाने दिलेल्या संपत्तीचे संवर्धन करण्याची जबाबदारीही आपलीच आहे.
या धनत्रयोदशीला प्रत्येक कुटुंबाने किमान एक झाड लावण्याचा आणि त्याचे संगोपन करण्याचा संकल्प करावा. पाण्याची बचत करावी, प्लास्टिकचा वापर कमी करावा, मातीच्या पणत्यांचा वापर करावा आणि फटाक्यांमुळे होणारे ध्वनी व वायुप्रदूषण टाळावे.
कारण निसर्ग सुरक्षित असेल, तरच पुढील पिढ्यांचे भविष्य सुरक्षित राहील.
या धनत्रयोदशीला करूया पाच संकल्प!
अनावश्यक खर्च टाळून बचतीची सवय लावूया.
आपल्या आरोग्याची काळजी घेण्याचा संकल्प करूया.
गरजू व्यक्तीला शक्य ती मदत करूया.
किमान एक झाड लावून त्याचे संवर्धन करूया.
द्वेष, मत्सर आणि अहंकार बाजूला ठेवून प्रेम, विश्वास आणि माणुसकी जपूया.
समारोप : संपत्तीपेक्षा समाधान मोठे!
धनत्रयोदशी आपल्याला केवळ धन कमावण्याचा संदेश देत नाही, तर धनाचा योग्य उपयोग करण्याची शिकवण देते. संपत्ती माणसाला सुविधा देऊ शकते; परंतु समाधान, आनंद आणि मनःशांती ही चांगल्या विचारांतून, उत्तम संस्कारांतून आणि समाजासाठी केलेल्या कार्यातून मिळते.
आपण किती पैसा कमावला यापेक्षा आपल्या कर्तृत्वातून किती माणसे जोडली, किती गरजूंच्या जीवनात आनंद निर्माण केला आणि समाजासाठी किती चांगले कार्य केले, यावर आपल्या जीवनाचे खरे यश ठरते.
लक्ष्मी घरात येण्याबरोबरच सरस्वतीचे ज्ञान, धन्वंतरीचे आरोग्य, कुबेराची समृद्धी आणि माणुसकीचे संस्कार आपल्या जीवनात नांदू देत. प्रत्येक घर आनंदी, प्रत्येक कुटुंब निरोगी आणि प्रत्येक माणूस समाधानी होवो, हीच या धनत्रयोदशीच्या पावन पर्वानिमित्त मनःपूर्वक सदिच्छा!
धनत्रयोदशीच्या हार्दिक शुभेच्छा!
धन कमवा, पण माणुसकी गमावू नका; संपत्ती वाढवा, पण निसर्गाचे ऋण विसरू नका!
— डॉ. किशोर आण्णासाहेब थोरात सामाजिक कार्यकर्ते | पर्यावरणप्रेमी | महाराष्ट्र राज्य अध्यक्ष सामाजिक कल्याण एवं मानव संरक्षण संघ
-----------
ADVT
----------------------




