एका सर्वेक्षणानुसार, मासे खाणाऱ्या भारतीयांचे प्रमाण ६.१ टक्क्यांनी वाढून ते ६६वरून ७२.१ टक्क्यांपर्यंत वाढले आहे. त्यामुळेच माशांच्या सेवनात भारत जगात तिसऱ्या स्थानी आला आहे. शहरी भागापेक्षा ग्रामीण भागात मासे खाण्याचे प्रमाण वेगाने वाढते आहे. सन २०४७-४८ पर्यंत दरडोई मासे खाण्याचे प्रमाण ४१.२९ किलोपर्यंत वाढण्याचा अंदाज आहे.
वाढलेली टक्केवारी: २००५-०६ मध्ये मासे खाणाऱ्यांचे प्रमाण ६६% होते, जे २०१९-२१ पर्यंत वाढून ७२.१% झाले आहे.
वार्षिक वापर: दरडोई वार्षिक मासे खाण्याचे प्रमाण ४.९ किलोवरून वाढून ८.९ किलो झाले आहे.
राज्यनिहाय स्थिती: त्रिपुरामध्ये सर्वाधिक (९९.३५%) लोक मासे खातात.
हरियाणात हे प्रमाण सर्वात कमी (२०.६%) आहे.
जम्मू आणि काश्मीरमध्ये मासे खाणाऱ्यांच्या संख्येत सर्वात मोठी (२०.९%) वाढ झाली आहे.
वारंवारता: केरळमध्ये ५०% पेक्षा जास्त लोक दररोज मासे खातात, तर गोवा आणि पश्चिम बंगालमध्येही हे प्रमाण मोठे आहे.
वाढीची कारणे
१. उत्पादनात वाढ: गेल्या १५ वर्षांत भारतातील मासे उत्पादन दुपटीने वाढून १४.२ दशलक्ष मेट्रिक टनांवर पोहोचले आहे.
२. मत्स्यशेती (Aquaculture): सरकारी योजनांमुळे मत्स्यशेतीचा विस्तार झाला असून, स्थानिक बाजारपेठांत माशांची उपलब्धता वाढली आहे.
३. सुधारलेली कनेक्टिव्हिटी: कोल्ड स्टोरेज नेटवर्क आणि चांगल्या वाहतूक सुविधांमुळे अंतर्भागातील राज्यांमध्येही ताजे मासे पोहोचत आहेत.
४. आर्थिक स्तर: श्रीमंत वर्गाकडून रेडी-टू-कूक आणि महागड्या माशांना (पापलेट, लॉबस्टर) मागणी आहे, तर कमी उत्पन्न गटातही उपलब्धतेमुळे वापर वाढला आहे.
--------
मासे हे उच्च दर्जाचे प्रोटीन (प्रथिने), आवश्यक ओमेगा-३ फॅटी ऍसिडस्, आणि व्हिटॅमिन डी व बी-१२ (B12) चा उत्कृष्ट स्त्रोत आहेत. ते स्नायूंची ताकद, मेंदूचे कार्य, हृदयविकाराचा धोका कमी करणे आणि त्वचेच्या आरोग्यासाठी अत्यंत फायदेशीर मानले जातात. माशांमध्ये कॅल्शियम, आयोडीन, लोह (Iron) आणि सेलेनियम सारखी खनिजे देखील मुबलक असतात. त्यामुळे देशातील मध्यमवर्ग आणि बहुतांश लोक मासे खाण्यात आघाडीवर आहेत.
काही महत्त्वाचे पैलू
स्त्री-पुरुष तफावत: महिलांच्या तुलनेत (६५.६%) पुरुषांमध्ये (७८.६%) मासे खाण्याचे प्रमाण जास्त आहे. याचे एक कारण म्हणजे पुरुषांचे हॉटेलमध्ये जेवण्याचे प्रमाण जास्त आहे.
इतर मांसाहाराशी तुलना: जरी मत्स्याहार वाढला असला, तरी भारत अजूनही अंडी आणि चिकनच्या तुलनेत मासे खाण्यात मागे आहे.
भविष्यातील अंदाज: सध्याच्या वेगानुसार, २०५० पर्यंत दरडोई वापर १६.१ किलोपर्यंत पोहोचू शकतो.
भारत हा जगातील दुसऱ्या क्रमांकाचा मत्स्य उत्पादक देश आहे, तरीही उच्च दर्जाच्या प्रक्रिया केलेल्या माशांची आयात गेल्या १५ वर्षांत ५ पटीने वाढली आहे