भारतातील अनेक शहरे सध्या तीव्र उन्हाळ्याचा सामना करत आहेत. भारतीय हवामान विभागाने (IMD) पंजाब, हरियाणा, दिल्ली, राजस्थान, उत्तर प्रदेश, मध्य प्रदेश, बिहार आणि ओडिशामध्ये उष्णतेच्या लाटेचा (Heatwave) इशारा दिला आहे. या पार्श्वभूमीवर, जागतिक हवामान संस्था पॅसिफिक महासागरात निर्माण होणाऱ्या 'सुपर अल निनो'च्या परिस्थितीवर लक्ष ठेवून आहेत, ज्यामुळे आगामी काळात जागतिक तापमानात मोठी वाढ होण्याची शक्यता आहे.
सद्यस्थिती आणि उष्णतेचा कहर
दिल्लीमध्ये या वर्षातील सर्वाधिक ४२.८ अंश सेल्सिअस तापमानाची नोंद झाली आहे.
दिल्ली, हरियाणा आणि ओडिशामध्ये रात्रीचे तापमानही असामान्यपणे जास्त आहे.
IMD च्या अंदाजानुसार, जूनपर्यंत पूर्व, मध्य आणि वायव्य भारतात सरासरीपेक्षा जास्त उष्णतेचे दिवस असण्याची शक्यता आहे.
'अल निनो' आणि 'सुपर अल निनो' म्हणजे काय?
अल निनो (El Nino): प्रशांत (पॅसिफिक) महासागरात दर २ ते ७ वर्षांनी घडणारी ही एक नैसर्गिक हवामान घटना आहे. यामुळे मध्य आणि पूर्व प्रशांत महासागरातील पृष्ठभागाचे तापमान सामान्यपेक्षा जास्त वाढते. याचा परिणाम हजारो मैल दूर असलेल्या वाऱ्यांवर आणि मान्सूनच्या चक्रावर होतो.
सुपर अल निनो (Super El Nino): ही अल निनोची अत्यंत तीव्र स्वरूपाची स्थिती आहे. साधारण अल निनोमध्ये समुद्राचे तापमान सरासरीपेक्षा +०.५ ते +१.४ अंश सेल्सिअसने वाढते. मात्र, 'सुपर अल निनो'मध्ये हे तापमान +२.० अंश सेल्सिअसपेक्षा जास्त वाढते, ज्यामुळे जागतिक हवामानात मोठे बदल घडून येतात आणि उष्णतेचे विक्रम मोडले जाऊ शकतात.
भारतावर होणारे संभाव्य परिणाम
जर 'सुपर अल निनो' विकसित झाला, तर भारतावर खालील प्रमुख परिणाम होऊ शकतात:
उष्णतेच्या लाटांमध्ये वाढ: यामुळे केवळ दिवसाचेच नाही, तर रात्रीचे तापमानही सरासरीपेक्षा जास्त राहण्याची शक्यता आहे. परिणामी उष्णतेच्या लाटांचा कालावधी आणि तीव्रता लक्षणीयरीत्या वाढेल.
मान्सूनवर दुष्परिणाम: भारतात अल निनोचा थेट संबंध कमकुवत मान्सून आणि कमी पावसाशी असतो. यामुळे पाऊस कमी पडून दुष्काळ निर्माण होण्याची आणि कृषी क्षेत्राला मोठा फटका बसण्याची दाट शक्यता आहे.
पाणीटंचाई आणि पायाभूत सुविधांवर ताण: जानेवारी आणि फेब्रुवारी २०२६ मध्ये भारतात आधीच सरासरीपेक्षा ६०% कमी पाऊस झाला आहे. त्यात अतिरिक्त उष्णता वाढल्यास पाणीपुरवठा आणि वीज यंत्रणांवर (Power Grids) प्रचंड ताण येईल, तसेच लोकांच्या आरोग्यावरही गंभीर परिणाम होतील.