वॉशिंग्टन: अमेरिका, इराण आणि इस्रायल यांच्यात सुरू असलेल्या युद्धाला थांबवण्यासाठी शांतता कराराच्या दिशेने हालचाली वेगाने सुरू झाल्या आहेत. अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी सांगितले की वॉशिंग्टन आणि तेहरान यांच्यातील संभाव्य करार “मोठ्या प्रमाणात ठरला” असून अंतिम तपशील लवकरच जाहीर होऊ शकतात.
या प्रस्तावित सामंजस्य करारात (MoU) होर्मुझ सामुद्रधुनी पुन्हा खुली करण्याचा समावेश आहे. ही सामुद्रधुनी जागतिक तेल आणि वायू वाहतुकीसाठी अत्यंत महत्त्वाची मानली जाते. फेब्रुवारी २०२६ मध्ये युद्ध सुरू झाल्यानंतर बहुतांश जहाज वाहतूक येथे बंद झाली होती.
ट्रम्प यांनी काय सांगितले?
ट्रम्प यांनी त्यांच्या Truth Social या सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्मवर म्हटले की अमेरिका, इराण आणि मध्यपूर्वेतील इतर काही देशांमध्ये शांततेसाठी करार अंतिम टप्प्यात आहे. या चर्चेत सौदी अरेबिया, संयुक्त अरब अमिराती, कतार, पाकिस्तान, तुर्किये, इजिप्त, जॉर्डन आणि बहरेन यांचा सहभाग असल्याचे त्यांनी सांगितले.
त्यांच्या मते, या करारात:
युद्ध अधिकृतरीत्या संपवणे
होर्मुझ सामुद्रधुनी पुन्हा सुरू करणे
पुढील व्यापक शांतता चर्चेसाठी ३० दिवसांची मुदत यांचा समावेश असेल.
इराणची भूमिका
इराणने चर्चा सुरू असल्याची पुष्टी केली आहे, मात्र ट्रम्प यांच्या काही दाव्यांना विरोध केला आहे. इराणी माध्यमांच्या मते:
होर्मुझ सामुद्रधुनीवरील नियंत्रण इराणकडेच राहील
अणुकार्यक्रमाबाबत कोणतीही अंतिम सहमती झालेली नाही
तेलावरील काही निर्बंध हटवण्याबाबत चर्चा सुरू आहे
इराणचे म्हणणे आहे की त्यांचा अणुकार्यक्रम फक्त नागरी वापरासाठी आहे आणि अण्वस्त्र निर्मितीचा कोणताही हेतू नाही.
मुख्य मतभेद कोणते?
१. होर्मुझ सामुद्रधुनी
ही सामुद्रधुनी जागतिक तेल पुरवठ्यासाठी अत्यंत महत्त्वाची आहे. अमेरिका पूर्णपणे मुक्त जहाज वाहतुकीची मागणी करत आहे, तर इराण सार्वभौम नियंत्रणाचा दावा करत आहे.
२. इराणचा अणुकार्यक्रम
अमेरिका आणि इस्रायल इराणने युरेनियम समृद्धीकरण थांबवावे अशी मागणी करत आहेत. मात्र इराणने अण्वस्त्र बनवण्याचा आरोप फेटाळला आहे.
२०१५ मधील JCPOA करारानुसार इराणने युरेनियम समृद्धीकरण मर्यादित करण्यास सहमती दिली होती, परंतु २०१८ मध्ये ट्रम्प प्रशासनाने अमेरिका त्या करारातून बाहेर काढली.
करार शक्य आहे का?
विशेषज्ञांच्या मते, दोन्ही बाजूंनी काही प्रमाणात तडजोड करण्याची तयारी दाखवली आहे. मात्र:
इस्रायलची भूमिका निर्णायक ठरू शकते
अणुकार्यक्रम आणि सामुद्रधुनीवरील नियंत्रण हे मोठे अडथळे आहेत
पुढील काही दिवस अत्यंत महत्त्वाचे ठरणार आहेत
विश्लेषकांचे मत आहे की जर निर्बंध हटवले गेले आणि अणु मुद्द्यावर तोडगा निघाला, तर हा करार २०१५ च्या ओबामा प्रशासनातील करारापेक्षा मोठा ठरू शकतो.