भारत हा जगातील सर्वात मोठ्या फळे आणि भाज्या उत्पादक देशांपैकी एक असला तरी, भारतीय लोकांचे या अन्नपदार्थांचे सेवन शिफारस केलेल्या प्रमाणापेक्षा कमी असल्याचे एका नव्या अभ्यासातून समोर आले आहे. 5 फेब्रुवारी 2016 रोजी प्रसिद्ध झालेल्या या अभ्यासानुसार, केवळ 21.2 टक्के भारतीयच पुरेशा प्रमाणात फळे आणि भाज्या खातात, ज्या फाइटोन्यूट्रिएंट्स (वनस्पतीजन्य पोषक घटक) मिळवण्यासाठी अत्यावश्यक आहेत.
हा अहवाल देशातील विविध राज्यांमधील 1,001 लोकांच्या सर्वेक्षणावर आणि उपलब्ध दुय्यम माहितीच्या विश्लेषणावर आधारित आहे. यात भारतातील फळे आणि भाज्यांचे उत्पादन, उपलब्धता आणि सेवनाच्या पद्धतींचा अभ्यास करण्यात आला आहे.
2003 मधील जागतिक आरोग्य संघटनेच्या (WHO) आहार, पोषण आणि दीर्घकालीन आजारांच्या प्रतिबंधावरील अहवालानुसार, फळे आणि भाज्यांचे अपुरे सेवन हे सुमारे 14 टक्के जठरांत्रीय कर्करोगामुळे होणाऱ्या मृत्यूंसाठी, 11 टक्के हृदयविकारामुळे होणाऱ्या मृत्यूंसाठी आणि 9 टक्के स्ट्रोकमुळे होणाऱ्या मृत्यूंसाठी कारणीभूत ठरते. कमी प्रमाणात फळे आणि भाज्या खाणे हे मृत्यूदर वाढवणाऱ्या प्रमुख दहा जोखीम घटकांपैकी एक असल्याचेही WHO ने नमूद केले आहे.
WHO च्या शिफारसीनुसार, दररोज किमान 400 ग्रॅम फळे आणि भाज्या (बटाटे, कसावा आणि इतर स्टार्चयुक्त कंद वगळून) खाणे आवश्यक आहे. हे प्रमाण साधारणपणे दिवसाला पाच वेळा, प्रत्येकी सुमारे 80 ग्रॅमच्या सेवनाइतके असते. फळे आणि भाज्या या फाइटोन्यूट्रिएंट्सचे महत्त्वाचे स्रोत असून, त्या आरोग्यासाठी अनेक फायदे देतात, हे वैज्ञानिकदृष्ट्या सिद्ध झाले आहे.
"India’s Phytonutrient Report: A Snapshot of Fruits and Vegetables Consumption, Availability and Implications for Phytonutrient Intake" या अहवालाचे लेखक अर्पिता मुखर्जी, सौविक दत्ता आणि तनू एम. गोयल आहेत. या अहवालानुसार, फळे आणि भाज्यांचे सेवन दक्षिण भारतातील शहरांमध्ये (चेन्नई आणि हैदराबाद) तुलनेने जास्त आहे, तर मुंबईमध्ये ते सर्वात कमी आढळले.
सर्वेक्षणातील सहभागींपैकी केवळ 8.8 टक्के विद्यार्थी आणि 18 ते 25 वयोगटातील फक्त 12.4 टक्के युवक पुरेशा प्रमाणात फळे आणि भाज्या खातात. शाकाहारी लोकांमध्ये हे सेवन अधिक असल्याचे दिसून आले. सुमारे 27.4 टक्के शाकाहारी लोक फळे आणि भाज्यांचे योग्य प्रमाणात सेवन करतात, तर मांसाहारी लोकांमध्ये हे प्रमाण 17.3 टक्के आहे.
अहवालानुसार, भारतीयांचे सरासरी फळे आणि भाज्यांचे सेवन दिवसाला 3.5 सर्व्हिंग्स आहे. यामध्ये 1.5 सर्व्हिंग्स फळांची आणि 2 सर्व्हिंग्स भाज्यांची असतात. तरुण पिढीमध्ये हे प्रमाण आणखी कमी आहे. 18 ते 25 वयोगटातील व्यक्ती दिवसाला सरासरी 2.97 सर्व्हिंग्स, तर 18 ते 35 वयोगटातील व्यक्ती 3.3 सर्व्हिंग्स सेवन करतात. विद्यार्थ्यांमध्ये हे प्रमाण फक्त 2.94 सर्व्हिंग्स आहे.
गृहिणींचे फळे आणि भाज्यांचे सेवन तुलनेने चांगले असून त्यांचे सरासरी सेवन 3.65 सर्व्हिंग्स प्रतिदिन आहे. त्याउलट, नोकरी करणाऱ्या व्यक्ती दिवसाला सरासरी 3.5 सर्व्हिंग्स फळे आणि भाज्या खातात.हा अभ्यास दर्शवितो की, भारतात फळे आणि भाज्यांचे उत्पादन मोठ्या प्रमाणात होत असले तरी त्यांचा पुरेसा आहारात समावेश होत नाही. विशेषतः तरुणांमध्ये आणि विद्यार्थ्यांमध्ये याबाबत जागरूकता वाढविण्याची गरज आहे