– वार्ताहर : शिवानंद चौगुले
पिंपरी चिंचवड : आषाढी एकादशी हा केवळ हिंदू धर्मातील एक सण नाही, तर तो महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक, सामाजिक, आध्यात्मिक आणि मानवी मूल्यांचा महासोहळा आहे. लाखो वारकरी "ज्ञानोबा-तुकाराम"चा गजर करत पंढरपूरच्या दिशेने निघतात, तेव्हा तो प्रवास फक्त पायी चालण्याचा राहत नाही; तो आत्मशुद्धी, समता, प्रेम आणि मानवतेचा प्रवास बनतो. पावसाच्या पहिल्या सरी जशा कोरड्या धरतीला नवजीवन देतात, तशीच आषाढी वारी थकलेल्या मनाला आशा, श्रद्धा आणि सकारात्मकतेचे बळ देते. विठ्ठल-रुक्मिणीच्या दर्शनाची ओढ वारकऱ्यांना चालवत असते; परंतु त्या प्रवासात प्रत्येकाच्या अंतःकरणात माणुसकी, संयम आणि सेवाभावाची बीजेही रुजत असतात.
वारकरी संप्रदायाची खरी ताकद त्याच्या समतेच्या तत्त्वज्ञानात आहे. पंढरपूरच्या वाटेवर श्रीमंत-गरीब, जात-पात, उच्च-नीच, स्त्री-पुरुष, भाषा किंवा प्रदेश असा कोणताही भेद राहत नाही. प्रत्येक जण दुसऱ्याला "माऊली" म्हणून संबोधतो. हा नमस्कार व्यक्तीला नसून तिच्यातील देवत्वाला असतो. "विष्णुमय जग वैष्णवांचा धर्म, भेदाभेद भ्रम अमंगळ" हा संत तुकाराम महाराजांचा संदेश आजच्या समाजासाठी अत्यंत आवश्यक आहे. द्वेष, हिंसा, राजकीय वैमनस्य आणि सामाजिक दुरावा वाढत असलेल्या काळात वारी बंधुभाव, शांतता आणि सहअस्तित्वाचा प्रभावी संदेश देते.
वारी म्हणजे केवळ धार्मिक कर्मकांड नव्हे; ती जीवन जगण्याची एक सुसंस्कृत पद्धत आहे. वारकरी शेकडो किलोमीटर अनवाणी चालतो, संकटांचा सामना करतो, पण चेहऱ्यावर समाधान असते. तो शिकवतो की आयुष्यातील यश-अपयश, सुख-दुःख यांकडे साक्षीभावाने पाहिले पाहिजे. विठ्ठलावरची श्रद्धा त्याला संकटांवर मात करण्याची मानसिक शक्ती देते. "जप तप कर्म क्रिया नेम धर्म, सर्वाघटीं राम भावशुद्ध" या संतवचनाचा अर्थही हाच आहे की मनाची शुद्धता आणि कर्मातील प्रामाणिकपणा हेच खरे ईश्वरभक्तीचे लक्षण आहे.
विशेष म्हणजे आजची तरुण पिढीही मोठ्या उत्साहाने वारीत सहभागी होत आहे. हातात स्मार्टफोन आणि खांद्यावर बॅग असलेला तरुण जेव्हा टाळ-चिपळ्यांच्या तालावर अभंग गातो, रिंगणात धावतो आणि फुगड्या खेळतो, तेव्हा परंपरा आणि आधुनिकतेचा सुंदर संगम अनुभवायला मिळतो. सोशल मीडिया, यूट्यूब, इन्स्टाग्राम आणि फेसबुकच्या माध्यमातून वारीचा प्रत्येक क्षण जगभर पोहोचत आहे. त्यामुळे महाराष्ट्राची ही आध्यात्मिक परंपरा आता जागतिक स्तरावर ओळख निर्माण करत आहे.
डिजिटल तंत्रज्ञानाने वारीचे व्यवस्थापन अधिक प्रभावी केले आहे. जीपीएस ट्रॅकिंग, मोबाईल अॅप्स, डिजिटल नकाशे, लाईव्ह लोकेशन, वैद्यकीय मदत, अन्नछत्रांची माहिती अशा अनेक सुविधा उपलब्ध झाल्या आहेत. तंत्रज्ञानाने वारीचे स्वरूप आधुनिक केले असले तरी तिच्या आत्म्यातील भक्ती, समता आणि सेवा ही मूल्ये आजही तितकीच पवित्र आहेत. हीच वारीची खरी ताकद आहे—ती काळानुसार बदलते, पण मूल्यांशी तडजोड करत नाही.
वारी हा महाराष्ट्राच्या ग्रामीण अर्थव्यवस्थेलाही मोठा आधार आहे. आषाढी वारीच्या काळात ग्रामीण भागातील लघुउद्योजक, शेतकरी, कारागीर, फुलविक्रेते, तुळशीमाळ विक्रेते, वाद्यनिर्माते, वाहनचालक, निवासव्यवस्था, भोजनालये आणि स्थानिक व्यापाऱ्यांना मोठ्या प्रमाणावर रोजगार मिळतो. लाखो भाविकांच्या आगमनामुळे कोट्यवधी रुपयांची आर्थिक उलाढाल होते. त्यामुळे वारी ही केवळ श्रद्धेची नाही, तर ग्रामीण विकास आणि स्वावलंबनाचीही चळवळ आहे.
वारीचे पर्यावरणीय आणि सामाजिक भानही तितकेच महत्त्वाचे आहे. "वृक्षवल्ली आम्हा सोयरी वनचरे" या संत तुकाराम महाराजांच्या विचारातून निसर्गाशी सुसंवाद साधण्याची प्रेरणा मिळते. वारी स्वच्छता, शिस्त, सहकार्य, संयम आणि पर्यावरण संवर्धनाची शिकवण देते. आज अनेक शाळांमध्ये वारीच्या स्वरूपातील दिंड्या काढल्या जातात. विद्यार्थ्यांना संतविचार, भारतीय संस्कृती, साक्षरता, स्वच्छता आणि सामाजिक जबाबदारी यांचे संस्कार दिले जातात. त्यामुळे वारी ही पुढील पिढी घडवणारी संस्कारशाळा बनली आहे.
इतिहास साक्षी आहे की वारकरी संप्रदायाने भारतीय संस्कृतीचे रक्षण केले. संत ज्ञानेश्वर, संत नामदेव, संत एकनाथ आणि संत तुकाराम महाराज यांनी समाजात समतेची आणि स्वाभिमानाची ज्योत प्रज्वलित केली. याच संस्कारातून छत्रपती शिवाजी महाराजांना स्वराज्य घडविणारे निष्ठावान मावळे लाभले. पुढे स्वातंत्र्यलढ्यातही वारकरी परंपरेतील सत्य, अहिंसा, त्याग आणि लोकजागृतीचे संस्कार देशासाठी प्रेरणादायी ठरले.
आज समाजात वाढत असलेली वैचारिक दरी, राजकीय कटुता, सामाजिक तणाव आणि हिंसक प्रवृत्ती पाहता वारीचा संदेश अधिक महत्त्वाचा वाटतो. विठ्ठल-रुक्मिणीच्या भक्तीतून निर्माण होणारी करुणा, समता, प्रेम, बंधुभाव आणि माणुसकी हीच समाजाला एकत्र ठेवणारी खरी शक्ती आहे. विठ्ठलाचा गजर केवळ मंदिरात घुमत नाही, तर तो प्रत्येकाच्या अंतःकरणात सद्भावना जागवतो. हीच भक्ती समाजाला जोडणारी, राष्ट्राला बळ देणारी आणि मानवतेला दिशा देणारी आहे.
आषाढी एकादशीच्या निमित्ताने प्रत्येकाने केवळ उपवास किंवा दर्शन यापुरते मर्यादित न राहता संतांनी दाखविलेल्या समतेच्या, प्रामाणिकपणाच्या, सेवाभावाच्या आणि निसर्गप्रेमाच्या मार्गावर चालण्याचा संकल्प केला, तर तीच खरी विठ्ठलभक्ती ठरेल. वारी म्हणजे चालणे नव्हे; वारी म्हणजे स्वतःला घडविणे. वारी म्हणजे समाजाला जोडणे. वारी म्हणजे राष्ट्रनिर्मितीची अखंड प्रेरणा. आणि म्हणूनच, विठ्ठल-रुक्मिणीचा गजर आजही महाराष्ट्राच्या संस्कृतीचा, सामाजिक ऐक्याचा आणि राष्ट्रीय एकात्मतेचा सर्वात प्रभावी स्वर ठरतो.