– डॉ. किशोर आण्णासाहेब थोरात, पिंपरी चिंचवड
आज संपूर्ण जगासमोर उभे असलेले सर्वात मोठे पर्यावरणीय संकट म्हणजे जागतिक तापमानवाढ (Global Warming). औद्योगिकीकरण, जंगलतोड, वाढते प्रदूषण, जीवाश्म इंधनांचा अतिवापर आणि अनियंत्रित नागरीकरण यामुळे पृथ्वीचे तापमान सातत्याने वाढत आहे. याचा परिणाम म्हणून अवकाळी पाऊस, पूर, दुष्काळ, उष्णतेच्या लाटा, समुद्राच्या पातळीत वाढ आणि जैवविविधतेचा ऱ्हास अशा गंभीर समस्या निर्माण होत आहेत.
पृथ्वीचे रक्षण करायचे असेल तर केवळ सरकार किंवा पर्यावरण तज्ज्ञांनी नव्हे तर प्रत्येक नागरिकाने आपली जबाबदारी ओळखून कृती करणे आवश्यक आहे.
प्रत्येक नागरिकाने काय केले पाहिजे?
प्रत्येकाने दरवर्षी किमान एक तरी झाड लावून त्याचे संगोपन करावे.
प्लास्टिकचा वापर कमी करून पर्यावरणपूरक वस्तूंचा वापर करावा.
पाणी, वीज आणि इंधन यांचा काटकसरीने वापर करावा.
शक्य तेथे सायकल, सार्वजनिक वाहतूक किंवा सामायिक वाहनांचा वापर करावा.
घरातील ओला व सुका कचरा वेगळा करून त्याचे योग्य व्यवस्थापन करावे.
पर्यावरण संवर्धनाबाबत आपल्या कुटुंबात व समाजात जनजागृती करावी.
वृक्षारोपणाबरोबरच वृक्षसंवर्धनालाही तितकेच महत्त्व द्यावे.
"एक झाड दत्तक" योजना
फक्त झाडे लावून चालणार नाही, तर ती जगविणे अधिक महत्त्वाचे आहे. यासाठी "एक झाड दत्तक" ही संकल्पना अत्यंत उपयुक्त आहे.
या योजनेअंतर्गत प्रत्येक व्यक्ती, विद्यार्थी, कुटुंब, संस्था किंवा उद्योग समूहाने किमान एक झाड दत्तक घ्यावे. त्या झाडाला नियमित पाणी देणे, संरक्षण करणे, खत व्यवस्थापन करणे आणि त्याची वाढ सुनिश्चित करणे ही जबाबदारी स्वीकारावी.
जर प्रत्येक नागरिकाने एक झाड दत्तक घेतले तर लाखो झाडे सुरक्षित राहतील आणि पर्यावरण संतुलन राखण्यास मोठी मदत होईल. एक झाड आपल्या आयुष्यात हजारो किलो कार्बन डायऑक्साइड शोषून घेते आणि शुद्ध प्राणवायू प्रदान करते. त्यामुळे "एक व्यक्ती – एक झाड दत्तक" ही काळाची गरज आहे.
सरकारची जबाबदारी
जागतिक तापमानवाढ रोखण्यासाठी सरकारनेही प्रभावी धोरणे राबविणे आवश्यक आहे.
मोठ्या प्रमाणावर वृक्षारोपण आणि वनसंवर्धन कार्यक्रम राबविणे.
पर्यावरणपूरक उद्योगांना प्रोत्साहन देणे.
सौर आणि पवन ऊर्जेसारख्या अक्षय ऊर्जा स्रोतांचा वापर वाढविणे.
प्रदूषण करणाऱ्या उद्योगांवर कठोर नियंत्रण ठेवणे.
शहरांमध्ये हरित क्षेत्रे वाढविणे.
पर्यावरण शिक्षणाला प्रोत्साहन देणे.
जलसंधारण व जलव्यवस्थापनासाठी विशेष योजना राबविणे.
नागरिकांचा सहभाग महत्त्वाचा
कोणतीही सरकारी योजना नागरिकांच्या सक्रिय सहभागाशिवाय यशस्वी होऊ शकत नाही. पर्यावरण संवर्धन ही केवळ शासनाची जबाबदारी नसून प्रत्येक नागरिकाचे सामाजिक कर्तव्य आहे. शाळा, महाविद्यालये, सामाजिक संस्था, उद्योग समूह आणि स्वयंसेवी संघटनांनी एकत्र येऊन वृक्षारोपण, स्वच्छता अभियान, जलसंवर्धन आणि पर्यावरण जनजागृती उपक्रम राबविले पाहिजेत.
निष्कर्ष
जागतिक तापमानवाढ ही भविष्यातील नव्हे तर वर्तमानातील समस्या आहे. आज आपण केलेली पर्यावरणपूरक कृती पुढील पिढ्यांचे भविष्य सुरक्षित करेल. त्यामुळे "झाडे लावा, झाडे जगवा, एक झाड दत्तक घ्या" हा संदेश प्रत्येक घरापर्यंत पोहोचविणे आवश्यक आहे.
चला, पृथ्वीचे रक्षण करण्यासाठी आजच एक पाऊल पुढे टाकूया आणि हरित, स्वच्छ व निरोगी भारत घडवूया.
– डॉ. किशोर आण्णासाहेब थोरात
संस्थापक अध्यक्ष, श्री समर्थ शैक्षणिक व सामाजिक संस्था पुणे.