संकलन : शिवानंद चौगुले
आजच्या काळात "Gen Z" किंवा "Generation Z" हा शब्द सर्वत्र ऐकायला मिळतो. शिक्षण, उद्योग, रोजगार, तंत्रज्ञान, सोशल मीडिया, राजकारण, समाजकारण आणि अगदी कुटुंबव्यवस्थेच्या चर्चेतही या पिढीचा उल्लेख होताना दिसतो. परंतु ही पिढी नेमकी कोणती? तिची वैशिष्ट्ये काय आहेत? तिच्या ताकदी आणि मर्यादा कोणत्या आहेत? समाजाने आणि पालकांनी या पिढीकडे कशा दृष्टीने पाहावे? या सर्व प्रश्नांची उत्तरे जाणून घेणे आज आवश्यक झाले आहे.
साधारणपणे १९९७ ते २०१२ या कालावधीत जन्मलेल्या मुला-मुलींना Generation Z (Gen Z) किंवा झेड पिढी असे संबोधले जाते. ही अशी पहिली पिढी आहे जी जन्मापासूनच इंटरनेट, स्मार्टफोन, सोशल मीडिया, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) आणि डिजिटल तंत्रज्ञानाच्या सान्निध्यात वाढली आहे. त्यामुळे त्यांच्या विचारसरणी, शिकण्याच्या पद्धती, संवादाचे माध्यम, करिअरविषयक अपेक्षा आणि जीवनशैली या सर्वच बाबतीत आधीच्या पिढ्यांपेक्षा मोठा फरक दिसून येतो.
पूर्वीच्या पिढ्यांना माहिती मिळवण्यासाठी ग्रंथालय, वर्तमानपत्र, शिक्षक किंवा अनुभवी व्यक्तींवर अवलंबून राहावे लागत असे. आज मात्र एका क्लिकवर संपूर्ण जगातील माहिती उपलब्ध होते. ज्ञानाचे हे लोकशाहीकरण ही Gen Z ची सर्वात मोठी ताकद आहे. जगात कुठेही घडणारी घटना काही सेकंदांत त्यांच्या मोबाईलवर पोहोचते. त्यामुळे त्यांचा दृष्टिकोन अधिक व्यापक आणि जागतिक झाला आहे.
ही पिढी तंत्रज्ञानाची केवळ ग्राहक नाही, तर निर्मातीदेखील आहे. अनेक तरुण अॅप्स तयार करतात, यूट्यूब, ब्लॉग, पॉडकास्ट, डिजिटल डिझाईन, ऑनलाइन व्यवसाय, कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि स्टार्टअप्सच्या माध्यमातून स्वतःचे करिअर घडवत आहेत. नोकरी शोधण्याबरोबरच रोजगार निर्माण करण्याची मानसिकता या पिढीत वाढताना दिसते. ही बाब भारताच्या आर्थिक विकासासाठी अत्यंत आशादायक आहे.
Gen Z ही सामाजिकदृष्ट्याही अधिक जागरूक पिढी मानली जाते. पर्यावरण संवर्धन, जलसंधारण, महिला सक्षमीकरण, मानसिक आरोग्य, सामाजिक समानता, भ्रष्टाचाराविरोधातील भूमिका आणि सार्वजनिक प्रश्नांबाबत ही तरुणाई आपले मत स्पष्टपणे मांडते. अनेक सामाजिक उपक्रमांना डिजिटल माध्यमातून मोठा पाठिंबा मिळताना दिसतो. समाजात सकारात्मक बदल घडवून आणण्यासाठी सोशल मीडियाचा प्रभावी वापर करण्याची क्षमता या पिढीकडे आहे.
मात्र प्रत्येक नाण्याला दोन बाजू असतात. तंत्रज्ञानाचे अनेक फायदे असले तरी त्याचा अतिरेक ही गंभीर समस्या ठरत आहे. मोबाईल, गेमिंग, सोशल मीडिया आणि सतत ऑनलाइन राहण्याची सवय यामुळे अनेक तरुण प्रत्यक्ष संवादापासून दूर जात आहेत. कुटुंबातील सदस्य एकाच घरात राहूनही प्रत्येकजण स्वतःच्या मोबाईलमध्ये व्यस्त असल्याचे चित्र अनेक घरांत दिसते. संवाद कमी होणे, भावनिक दुरावा वाढणे आणि नात्यांमध्ये औपचारिकता येणे ही चिंतेची बाब आहे.
सोशल मीडियावरील कृत्रिम यश, प्रसिद्धी आणि आकर्षक जीवनशैली पाहून अनेक तरुण स्वतःची इतरांशी तुलना करू लागतात. त्यामुळे आत्मविश्वास कमी होणे, मानसिक ताण, नैराश्य, अस्वस्थता आणि एकाकीपणाच्या समस्या वाढत आहेत. 'लाईक्स' आणि 'फॉलोअर्स' हेच यशाचे मापदंड नसून व्यक्तिमत्त्व, चारित्र्य, ज्ञान आणि समाजासाठी केलेले कार्य यालाच खरे महत्त्व आहे, हे या पिढीला समजावून सांगण्याची गरज आहे.
आणखी एक महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे माहितीची सत्यता. इंटरनेटवर उपलब्ध असलेली प्रत्येक माहिती खरी असेलच असे नाही. अफवा, दिशाभूल करणारे संदेश, बनावट व्हिडिओ आणि अपूर्ण माहिती यामुळे समाजात गोंधळ निर्माण होऊ शकतो. त्यामुळे कोणतीही माहिती स्वीकारण्यापूर्वी तिची पडताळणी करण्याची सवय या पिढीने विकसित करणे आवश्यक आहे.
आज कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Artificial Intelligence) झपाट्याने विकसित होत आहे. ChatGPT, AI आधारित सॉफ्टवेअर, ऑटोमेशन आणि रोबोटिक्स यामुळे रोजगाराचे स्वरूप बदलत आहे. त्यामुळे केवळ पदवी पुरेशी राहणार नाही. सतत नवीन कौशल्ये आत्मसात करणे, बदल स्वीकारणे आणि आयुष्यभर शिकत राहणे हीच यशाची गुरुकिल्ली ठरणार आहे. Gen Z कडे ही क्षमता आहे; मात्र तिचा योग्य वापर होणे गरजेचे आहे.
भारतीय समाजाच्या दृष्टीने पाहिले तर आधुनिकता आणि संस्कार यांचा समतोल राखणे हे सर्वांत मोठे आव्हान आहे. भारताची कुटुंबव्यवस्था, ज्येष्ठांचा आदर, गुरु-शिष्य परंपरा, राष्ट्रभक्ती, सामाजिक बांधिलकी आणि नैतिक मूल्ये ही आपल्या संस्कृतीची ओळख आहेत. आधुनिक तंत्रज्ञान स्वीकारताना ही मूल्ये जपली गेली पाहिजेत. प्रगती म्हणजे परंपरा विसरणे नव्हे, तर परंपरेतील चांगल्या गोष्टी आधुनिकतेसोबत पुढे नेणे होय.
पालकांची भूमिकाही अत्यंत महत्त्वाची आहे. मुलांवर केवळ बंधने घालण्यापेक्षा त्यांच्याशी मैत्रीपूर्ण संवाद साधणे, त्यांचे विचार ऐकून घेणे, त्यांच्या भावनांचा आदर करणे आणि योग्य मार्गदर्शन करणे अधिक परिणामकारक ठरते. मुलांना वेळ देणे, एकत्र जेवण करणे, कुटुंबातील चर्चा वाढवणे, वाचनाची सवय लावणे आणि समाजसेवेच्या उपक्रमांमध्ये सहभागी करून घेणे ही आजची गरज आहे.
शिक्षण व्यवस्थेनेही काळानुसार बदलले पाहिजे. केवळ गुण आणि परीक्षांवर भर न देता कौशल्य विकास, आर्थिक साक्षरता, व्यक्तिमत्त्व विकास, नेतृत्वगुण, संविधानिक मूल्ये, पर्यावरण, आरोग्य आणि डिजिटल साक्षरता यांना समान महत्त्व दिले पाहिजे. विद्यार्थ्यांना रोजगारक्षम बनविणारे शिक्षणच भविष्यात उपयुक्त ठरेल.
समाजसंस्था, स्वयंसेवी संघटना, धार्मिक आणि सांस्कृतिक संस्था यांनीही Gen Z ला सकारात्मक दिशा देण्याची जबाबदारी स्वीकारली पाहिजे. युवकांना संस्कृती, क्रीडा, वाचन, स्वयंसेवा, पर्यावरण संरक्षण, रक्तदान, आपत्ती व्यवस्थापन आणि राष्ट्रसेवा यांसारख्या उपक्रमांमध्ये सहभागी करून घेतल्यास त्यांची ऊर्जा विधायक कार्यात वापरली जाऊ शकते.
आजची Gen Z ही उद्याची प्रशासक, वैज्ञानिक, डॉक्टर, अभियंते, उद्योजक, पत्रकार, शिक्षक, सैनिक, कलाकार आणि लोकप्रतिनिधी असणार आहे. त्यामुळे या पिढीची जडणघडण जितकी सक्षम असेल तितका भारताचा भविष्यकाळ अधिक उज्ज्वल असेल.
आज गरज आहे ती टीका करण्याची नाही, तर विश्वास देण्याची. तरुणांना दोष देण्याऐवजी त्यांच्यातील क्षमता ओळखून त्यांना योग्य दिशा देणे आवश्यक आहे. कारण प्रत्येक पिढी काही नवीन घेऊन येते. Gen Z ही तंत्रज्ञान, नावीन्य, वेग आणि जागतिक विचार घेऊन आली आहे. आता त्या शक्तीला संस्कार, चारित्र्य, सामाजिक जबाबदारी आणि राष्ट्रहिताची जोड मिळाली तर भारत जगात ज्ञान, विज्ञान, अर्थव्यवस्था आणि मानवी मूल्यांच्या क्षेत्रात अग्रस्थानी पोहोचू शकतो.
निष्कर्ष
Gen Z ही केवळ मोबाईल आणि सोशल मीडियाची पिढी नाही; ती भारताच्या नव्या युगाची शिल्पकार आहे. तिच्या हातात डिजिटल सामर्थ्य आहे, बुद्धिमत्ता आहे, कल्पकता आहे आणि जग बदलण्याची क्षमता आहे. मात्र या शक्तीला योग्य दिशा, मूल्याधिष्ठित शिक्षण, भारतीय संस्कृतीची जाणीव, कुटुंबातील संस्कार आणि राष्ट्रसेवेची प्रेरणा मिळाली, तर हीच पिढी विकसित, सक्षम आणि आत्मनिर्भर भारताचे स्वप्न साकार करू शकेल.
म्हणूनच प्रत्येक पालक, शिक्षक, समाजनेता आणि धोरणकर्त्याने Gen Z ला समजून घेणे, त्यांच्याशी संवाद साधणे आणि त्यांच्या क्षमतेला सकारात्मक दिशा देणे ही काळाची सर्वात मोठी गरज आहे. कारण आजची झेड पिढीच उद्याच्या भारताचे भविष्य घडविणार आहे.
लेखक : शिवानंद चौगुले
विशेष प्रतिनिधी, महाराष्ट्र जनभूमी न्यूज