एका सोशल मीडिया पोस्टमधून उभे राहिले मोठे जनआंदोलन
केवळ सहा शब्दांची एक सोशल मीडिया पोस्ट आणि त्यातून उभे राहिलेले देशव्यापी आंदोलन! भारतातील बेरोजगारी, परीक्षांमधील पेपरफुटी आणि सरकारच्या उत्तरदायित्वाविरोधात तरुणांचा आवाज बनलेल्या अभिजीत डिपके यांची ही कहाणी आहे.
३० वर्षीय अभिजीत दिपके हे ‘कॉकरोच जनता पार्टी’ (CJP) या उपरोधिक नावाने सुरू झालेल्या आंदोलनाचा सर्वाधिक ओळखला जाणारा चेहरा बनले. रॉयटर्सच्या वृत्तानुसार, पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या २०१४ मधील सत्ताग्रहणानंतरच्या काळातील सरकारविरोधातील मोठ्या रस्त्यावरील आंदोलनांपैकी हे एक ठरले.
१. सहा शब्दांनी आंदोलनाची ठिणगी पेटवली
१६ मे २०२६ रोजी अभिजीत यांनी X या सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्मवर लिहिले:
“What if all cockroaches come together?”
मराठीत अर्थ: “सर्व झुरळे एकत्र आली तर काय होईल?”
सर्वोच्च न्यायालयाचे न्यायमूर्ती सूर्यकांत यांनी एका भाषणात बेरोजगार तरुणांची तुलना ‘झुरळांशी’ केल्याच्या पार्श्वभूमीवर अभिजीत यांनी ही उपरोधिक पोस्ट केली होती. नंतर न्यायमूर्तींनी आपल्या विधानाचा चुकीचा अर्थ लावला गेल्याचे म्हटले.
मात्र, तोपर्यंत अभिजीत यांची पोस्ट व्हायरल झाली होती. या कल्पनेतून ‘कॉकरोच जनता पार्टी’ या नावाने एक उपरोधिक डिजिटल व्यासपीठ उभे राहिले. त्याला बेरोजगारी आणि परीक्षांमधील गैरप्रकारांमुळे नाराज असलेल्या तरुणांचा मोठा प्रतिसाद मिळाला.
२. मीम्सपासून रस्त्यावरील आंदोलनापर्यंत
अभिजीत यांच्या पोस्टनंतर दिल्लीतील यूट्यूबर मेघनाद एस. आणि त्यांच्या एका मित्राने AI साधनांचा वापर करून ‘कॉकरोच जनता पार्टी’ची उपरोधिक वेबसाइट तयार केली.
रॉयटर्सच्या वृत्तानुसार, या आंदोलनाच्या इन्स्टाग्राम खात्याचे फॉलोअर्स काही दिवसांत २.२ कोटींवर पोहोचले आणि नंतर सुमारे २.५ कोटी झाले.
ऑनलाइन सुरू झालेली ही चळवळ पुढे प्रत्यक्ष आंदोलनात बदलली. दिल्लीतील जंतरमंतर परिसरात हजारो तरुण एकत्र आले. वैद्यकीय प्रवेश परीक्षेच्या प्रश्नपत्रिकेच्या कथित फुटीमुळे विद्यार्थ्यांमध्ये तीव्र संताप निर्माण झाला होता.
या प्रकरणाचा परिणाम सुमारे २० लाख विद्यार्थ्यांवर झाल्याचे वृत्तात म्हटले आहे. या घटनेचा संबंध काही विद्यार्थ्यांच्या आत्महत्यांशीही जोडण्यात आला.
३. अमेरिकेतून भारतात परतण्याचा निर्णय
अभिजीत डिपके हे २०२३ मध्ये जनसंपर्क विषयातील पदव्युत्तर शिक्षणासाठी अमेरिकेतील बोस्टन येथे गेले होते. त्याआधी २०२० मध्ये त्यांनी आम आदमी पक्षाच्या (AAP) सोशल मीडिया टीममध्ये काम केले होते.
तेथे त्यांनी राजकीय संदेश लोकांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी मीम्स, विनोद आणि उपरोधाचा वापर करण्याची शैली विकसित केली.
मात्र, या आंदोलनाची व्याप्ती वाढत असताना ते अमेरिकेतून भारतात परतले. ६ जून २०२६ रोजी ते दिल्लीत पोहोचले आणि आंदोलनात सहभागी झाले.
त्यांच्या मते, भारतीय तरुणांचा आवाज मुख्य प्रवाहातील राजकीय चर्चेत पुरेशा प्रमाणात ऐकला जात नव्हता. हे चित्र बदलणे हा आंदोलनाचा उद्देश होता.
४. दलित पार्श्वभूमी आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचा प्रभाव
अभिजीत यांचा जन्म महाराष्ट्रातील औरंगाबाद येथे एका दलित कुटुंबात झाला. भारतातील ऐतिहासिकदृष्ट्या वंचित समुदायांपैकी एक असलेल्या या समाजातील पार्श्वभूमीने त्यांच्या राजकीय विचारांवर प्रभाव टाकला.
दिल्लीमध्ये आल्यानंतर त्यांनी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे My Autobiography हे पुस्तक हातात धरले होते. आंबेडकर हे दलित हक्कांचे पुरस्कर्ते आणि भारतीय राज्यघटनेच्या निर्मितीतील प्रमुख व्यक्तिमत्त्व होते.
अभिजीत यांनी रॉयटर्सला सांगितले होते की त्यांचे वडील अत्यंत गरिबीत वाढले आणि त्यांचे आजोबा शेतकरी होते.
५. शिक्षणमंत्र्यांच्या राजीनाम्याची मागणी आणि आंदोलनाचा विजय
आंदोलनाच्या केंद्रस्थानी वैद्यकीय प्रवेश परीक्षेतील पेपरफुटीचा मुद्दा होता. विद्यार्थ्यांनी केंद्रीय शिक्षणमंत्री धर्मेंद्र प्रधान यांच्या राजीनाम्याची मागणी केली.
रॉयटर्सच्या लेखानुसार, २० जुलैच्या आधीच्या आठवड्यात दिल्लीत मोठ्या संख्येने तरुण जमले. २० जुलैच्या आसपास पोलिसांच्या कारवाईमुळे संताप वाढल्याचेही वृत्तात नमूद केले आहे. अभिजीत वारंवार आंदोलकांना शांतता राखण्याचे आवाहन करत होते.
लेखात दिलेल्या माहितीनुसार, २५ जुलै २०२६ रोजी धर्मेंद्र प्रधान यांनी राजीनामा दिला, जो आंदोलनासाठी मोठा विजय ठरला. या घटनेला मोदी सरकारसाठीही मोठा राजकीय धक्का म्हणून पाहिले गेले.
आंदोलनाला आम आदमी पक्षासह इतर विरोधी पक्षांनीही पाठिंबा दिला होता. मात्र, अभिजीत हे त्याचे सर्वाधिक चर्चेत असलेले नेतृत्व बनले.
६. अभिजीत दिपके यांच्या उदयातून काय दिसते?
या आंदोलनातून भारतीय तरुणांच्या काही महत्त्वाच्या समस्या समोर आल्या:
बेरोजगारी: शिक्षण घेऊनही रोजगाराच्या पुरेशा संधी उपलब्ध नसल्याची भावना.
परीक्षांमधील पारदर्शकता: पेपरफुटी आणि परीक्षा व्यवस्थेवरील विश्वासाचा प्रश्न.
सरकारची जबाबदारी: विद्यार्थ्यांच्या समस्यांवर ठोस कारवाई व्हावी, ही मागणी.
सोशल मीडियाची ताकद: मीम्स, विनोद आणि उपरोध यांच्या माध्यमातून मोठ्या प्रमाणावर लोकांना एकत्र आणण्याची क्षमता.
नव्या पिढीचे राजकारण: पारंपरिक राजकीय पक्षांच्या चौकटीबाहेर राहूनही तरुण सार्वजनिक चर्चेवर प्रभाव टाकू शकतात.
निष्कर्ष
अभिजीत दिपके यांची कहाणी ही केवळ एका सोशल मीडिया पोस्टच्या लोकप्रियतेची नाही. बेरोजगारी, परीक्षा व्यवस्थेतील कथित गैरप्रकार आणि राजकीय उत्तरदायित्व यांसारख्या गंभीर प्रश्नांना तरुणांनी एकत्र येऊन दिलेल्या प्रतिसादाची ती कहाणी आहे.
एका उपरोधिक वाक्यापासून सुरू झालेली ‘कॉकरोच जनता पार्टी’ची चळवळ रस्त्यावरील आंदोलनापर्यंत पोहोचली आणि शिक्षणमंत्र्यांच्या राजीनाम्याच्या मागणीच्या पार्श्वभूमीवर तिने मोठे यश मिळवल्याचे रॉयटर्सने म्हटले आहे.
या आंदोलनाचा सर्वात मोठा संदेश असा आहे की, तरुणांच्या असंतोषाला योग्य व्यासपीठ मिळाले, तर सोशल मीडियावरील आवाज प्रत्यक्ष राजकीय दबावात रूपांतरित होऊ शकतो.
संपादन - क्रांतीकुमार कडुलकर