ज्येष्ठ नागरिकांमधील वाढता ‘एकटेपणा’ चिंतेचा विषय; समुपदेशनासह संवादाची गरज
निगडी | वार्ताहर : शिवानंद चौगुले
शहरांचा झपाट्याने विस्तार होत असताना उंचच उंच इमारती, भव्य सोसायट्या आणि आधुनिक सुख-सुविधांनी जीवनमान बदलले आहे. मात्र या भव्यतेच्या आत ज्येष्ठ नागरिकांच्या आयुष्यात वाढत चाललेला एकटेपणा ही चिंतेची बाब बनली आहे. घर प्रशस्त, आर्थिक परिस्थिती समाधानकारक आणि सर्व आधुनिक सुविधा उपलब्ध असतानाही मन मोकळे करण्यासाठी आपलेसे वाटणारे माणूस नसल्याची भावना अनेक ज्येष्ठांच्या आयुष्यात निर्माण होत आहे.
विशेषतः नोकरी, व्यवसाय किंवा शिक्षणानिमित्त मुले परदेशात अथवा देशातील अन्य शहरांमध्ये स्थायिक झालेल्या पालकांना या एकटेपणाची तीव्रता अधिक जाणवते. मुलांचे सुख, प्रगती आणि सुरक्षित भविष्य हीच पालकांची इच्छा असते. त्यामुळे मुलांनी दूर राहण्याची वस्तुस्थिती ते स्वीकारतात; मात्र मनाने त्या परिस्थितीशी जुळवून घेणे नेहमीच सोपे नसते. मोबाईल, व्हिडिओ कॉल आणि सोशल मीडिया संवादाची साधने उपलब्ध करून देतात; परंतु प्रत्यक्ष सहवास, आपुलकीचा स्पर्श आणि रोजच्या छोट्या-मोठ्या गोष्टी शेअर करण्याची ऊब त्यातून पूर्णपणे मिळत नाही.
निवृत्तीनंतर ज्येष्ठांच्या दैनंदिन जीवनातही मोठा बदल होतो. नोकरीतील जबाबदाऱ्या संपतात, सहकाऱ्यांशी असलेला नियमित संपर्क कमी होतो आणि मुलांचे संसार स्वतंत्र होतात. पती-पत्नी एकमेकांचा आधार असतील तर परिस्थिती काही प्रमाणात सुसह्य होते; मात्र जोडीदाराचे निधन झाल्यानंतर एकटेपणाची तीव्रता वाढू शकते. आजारपण, आर्थिक चिंता किंवा शारीरिक मर्यादांमुळे काही ज्येष्ठ घराबाहेर पडणेही टाळतात. परिणामी चार भिंती, दूरदर्शन आणि मोबाईल एवढेच त्यांचे जग उरते.
‘ज्येष्ठांना औषधांइतकाच संवादाचाही आधार हवा’
याबाबत ओम शांती गंगा ज्येष्ठ नागरिक संघाचे अध्यक्ष श्री. यशवंत कन्हेरे म्हणाले, “ज्येष्ठ नागरिकांना केवळ आर्थिक सुरक्षितता किंवा वैद्यकीय सुविधा पुरेशा नाहीत. त्यांना आपलेपणाने बोलणारा, त्यांच्या अनुभवांचे ऐकून घेणारा आणि त्यांच्या सुख-दुःखात सहभागी होणारा माणूसही आवश्यक असतो. सोसायट्यांमध्ये ज्येष्ठांसाठी नियमित स्नेहमेळावे, योग, वाचन, भजन, सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि संवादाचे उपक्रम झाले तर त्यांचा एकटेपणा मोठ्या प्रमाणात कमी होण्यास मदत होईल. एक फोन, एक भेट आणि काही क्षणांचा मनापासून संवाद ज्येष्ठांसाठी मोठा आधार ठरू शकतो.”
एकटेपणा हा केवळ कौटुंबिक नव्हे, तर सामाजिक प्रश्न
ज्येष्ठ नागरिकांचा एकटेपणा केवळ ‘वय झाल्यामुळे होणारी बाब’ म्हणून दुर्लक्षित करता येणार नाही. सतत कोणाशी बोलण्याची इच्छा असूनही संवादाचा अभाव, निरुत्साह, चिडचिड, झोपेतील बदल, आपल्याला कुणी विचारत नाही अशी भावना किंवा जीवनातील अर्थ कमी झाल्यासारखे वाटणे, या संकेतांकडे कुटुंबीय आणि समाजाने गांभीर्याने पाहण्याची गरज आहे.
मोठ्या सोसायट्यांमध्ये ज्येष्ठ नागरिकांसाठी समुपदेशन केंद्रे, विरंगुळा केंद्रे, वाचनगट, योग-व्यायाम वर्ग, आरोग्य तपासणी, सांस्कृतिक कार्यक्रम, भजन, व्याख्याने आणि सामूहिक चहापान यांसारखे उपक्रम सुरू करता येतील. एखाद्या ज्येष्ठाचा वाढदिवस सामूहिकपणे साजरा करणे किंवा आठवड्यातून एकदा ज्येष्ठांनी एकत्र येणे, अशा छोट्या उपक्रमांमधूनही मोठा मानसिक आधार मिळू शकतो.
कुटुंबाची भूमिका सर्वांत महत्त्वाची
ज्येष्ठ नागरिकांच्या आयुष्यात कुटुंबाची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची आहे. मुलांनी पालकांना केवळ आर्थिक मदत पाठविण्यापेक्षा त्यांना वेळ देणे गरजेचे आहे. दिवसातून दहा मिनिटांचा मनापासून केलेला संवादही अनेकदा महागड्या भेटवस्तूंपेक्षा अधिक मौल्यवान ठरतो. शक्य असेल तेव्हा प्रत्यक्ष भेट, कौटुंबिक निर्णयांमध्ये सहभाग आणि त्यांच्या अनुभवाला दिलेला सन्मान यामुळे ‘आपण अजूनही कुटुंबाचा महत्त्वाचा भाग आहोत’ ही भावना त्यांच्यात निर्माण होते.
समाजानेही एकटे राहणाऱ्या ज्येष्ठ नागरिकांच्या नियमित संपर्कात राहून त्यांच्या सुख-दुःखाची विचारपूस करावी. तरुणांनी ज्येष्ठांशी संवाद साधावा तसेच गरजेच्या वेळी औषधे आणणे, डॉक्टरांकडे घेऊन जाणे किंवा दैनंदिन कामात मदत करणे यांसारखे सहकार्य करावे. सामाजिक संस्था आणि ज्येष्ठ नागरिक संघांनी ‘ज्येष्ठ संवाद’ तसेच समुपदेशनाचे उपक्रम सातत्याने राबविण्याची गरज आहे.
भव्य इमारतींमध्ये राहणाऱ्या ज्येष्ठांच्या घरात सर्व सुखसोयी असतील; मात्र त्यांच्या मनात संवादाचा दिवा तेवत आहे का, हा प्रश्न समाजाने स्वतःला विचारण्याची वेळ आली आहे. ज्येष्ठांना केवळ सुरक्षित घर नको, तर सुरक्षित, सन्मानाचे आणि आपलेपणाचे नातेही हवे आहे. त्यांच्या आयुष्याच्या संध्याकाळी एकटेपणाची सावली नको; तर संवाद, सहवास, सन्मान आणि माणुसकीची ऊब हवी. समाजाची खरी प्रगती उंच इमारतींनी नव्हे, तर त्या इमारतींमध्ये राहणाऱ्या माणसांच्या मनात किती आपुलकी आहे, यावर ठरते.
– महाराष्ट्र जनभूमी न्यूज
वार्ताहर : शिवानंद चौगुले