188 भारतीय पर्यावरणशास्त्रज्ञ, संवर्धनतज्ज्ञ आणि संशोधकांनी आगामी ‘सुपर’ एल निनोबाबत चिंता व्यक्त केली आहे. त्यांनी वैज्ञानिक, सरकारी यंत्रणा आणि निधी देणाऱ्या संस्थांना त्यासाठी आतापासूनच तयारी करण्याचे आवाहन केले आहे.
एल निनोचा भारतावर नोव्हेंबर 2026 पासून 2027 च्या सुरुवातीपर्यंत परिणाम होण्याची शक्यता व्यक्त करण्यात आली आहे. यामुळे देशात अत्यधिक उष्णता, कमकुवत मान्सून आणि समुद्रातील उष्णतेच्या लाटा (Marine Heatwaves) निर्माण होऊ शकतात. याचा प्रवाळभित्ती, जंगलं, पर्वतीय परिसंस्था आणि भारतातील इतर नैसर्गिक परिसंस्थांवर मोठा परिणाम होऊ शकतो.
या ‘Call to Ecologists’वर स्वाक्षरी करणाऱ्यांपैकी एक असलेले रोहन आर्थर, जे निसर्ग संवर्धन फाउंडेशनशी संबंधित समुद्री जीवशास्त्रज्ञ आहेत, गेल्या सुमारे 30 वर्षांपासून विविध एल निनो घटनांचे परिणाम पाहत आहेत.
त्यांच्या मते, एल निनो ही नैसर्गिक घटना असली तरी हवामान बदलामुळे अशा घटनांची तीव्रता वाढत असून त्यांच्यातील अंतर कमी होत आहे.
आर्थर म्हणतात की, देशातील अनेक पर्यावरणीय व्यवस्थांवर एल निनोचा नेमका काय परिणाम होईल, याबाबत वैज्ञानिकांकडे अद्याप पुरेसा डेटा नाही. त्यामुळे त्यांचा मुख्य उद्देश हा इशारा देणे आहे की “काहीतरी मोठं येत आहे; त्यामुळे तयारीला लागा आणि त्याची नोंद व्यवस्थित करा.”
यावेळी काय होऊ शकते?
एल निनो साधारणपणे दर दोन ते सात वर्षांनी येतो. पूर्व प्रशांत महासागराच्या पाण्याचे तापमान सामान्यापेक्षा वाढल्यामुळे ही घटना निर्माण होते आणि तिचे परिणाम जगभर वेगवेगळे दिसतात.
या अहवालानुसार, मे महिन्यात प्रशांत महासागराच्या पृष्ठभागाचे तापमान सामान्यापेक्षा 0.5°C पेक्षा जास्त होते. अहवालात पुढे ते सामान्यापेक्षा 4°C पर्यंत वाढण्याचा अंदाज व्यक्त करण्यात आला आहे. असा बदल मागील 1,000 वर्षांतील अभूतपूर्व घटना ठरू शकतो, असा दावा करण्यात आला आहे.
संभाव्य परिणामांमध्ये:
समुद्रातील तीव्र उष्णतेच्या लाटा
प्रवाळभित्तींचे मोठ्या प्रमाणावर नुकसान
दुष्काळ
जंगलातील वणवे
पिकांचे नुकसान
प्राणी आणि पक्ष्यांच्या वर्तनात बदल
प्रजनन आणि स्थलांतराच्या पद्धतींमध्ये बदल
यांचा समावेश होऊ शकतो.
मात्र, पर्यावरणशास्त्रज्ञ स्पष्ट करतात की ही संभाव्य परिस्थिती आहे, निश्चित भविष्यवाणी नाही.
वैज्ञानिकांनी काय आवाहन केले आहे?
या आवाहनात वैज्ञानिक आणि संबंधित संस्थांना:
खराब झालेली हवामान केंद्रे दुरुस्त करून पुन्हा वापरणे
स्थानिक तापमान, पाऊस आणि आर्द्रतेची नियमित नोंद करणे
देशातील विविध ठिकाणी संशोधनाचे समन्वय साधणे
उपग्रहांमधून मिळणाऱ्या डेटासोबत प्रत्यक्ष क्षेत्रातील माहितीचा अभ्यास करणे
एल निनोच्या परिणामांचे दीर्घकालीन दस्तऐवजीकरण करणे असे सुचवण्यात आले आहे.
आर्थर यांच्या मते, सुरुवातीला या आवाहनाला एवढा मोठा प्रतिसाद मिळेल अशी अपेक्षा नव्हती. मात्र 70 पेक्षा जास्त संस्थांमधील सुमारे 188 जणांनी अवघ्या चार-पाच दिवसांत प्रतिसाद दिला. यात संशोधन संस्था, सरकारी विभाग, स्वयंसेवी संस्था आणि वन विभागातील व्यक्तींचा समावेश होता.
आगामी एल निनोमुळे दुष्काळ, जंगलातील आगी आणि पीक नुकसान यांसारख्या समस्या उद्भवण्याची शक्यता असल्याने, वैज्ञानिकांच्या मते आपत्तीपूर्व तयारी आणि स्थानिक पातळीवर डेटा संकलन करणे अत्यंत महत्त्वाचे ठरणार आहे.