आर्थिक इतिहासकार टायलर गुडस्पीड यांनी मंदी कशामुळे येते, आर्थिक तेजीबद्दलचे प्रचलित गैरसमज आणि दीर्घकालीन आर्थिक विकासाचे महत्त्व स्पष्ट केले आहे.
मंदी म्हणजे नेमके काय?
अर्थव्यवस्थेची वाढ खूप वेगाने आणि दीर्घकाळ सुरू राहिली, तर तिचा शेवटी मंदीत प्रवेश होतो, असा समज अनेक अर्थतज्ज्ञ आणि वॉल स्ट्रीटवरील विश्लेषक व्यक्त करतात.
मात्र, अमेरिकेतील आणि ब्रिटनमधील १७०० सालापासूनच्या आर्थिक मंदींचा अभ्यास करणारे इतिहासकार टायलर गुडस्पीड यांच्या मते, हा समज चुकीचा आहे.
त्यांच्या “Recession: The Real Reason Economies Shrink and What to Do About It” या पुस्तकानुसार, आर्थिक तेजीच्या काळात काही चुका किंवा असमतोल निर्माण झाल्यामुळे मंदी येतेच, असे नाही. मंदी ही आर्थिक चक्रातील अपरिहार्य किंवा आवश्यक घटना देखील नाही.
उलट, दीर्घकालीन आर्थिक समृद्धीवर मंदीपेक्षा आर्थिक विकासाच्या कालखंडांचा अधिक प्रभाव पडतो.
गुडस्पीड यांनी अमेरिकेचे अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांच्या पहिल्या कार्यकाळात व्हाइट हाऊसच्या आर्थिक सल्लागार परिषदेचे कार्यवाहक अध्यक्ष म्हणून काम केले. सध्या ते एक्सॉनमोबिलचे मुख्य अर्थतज्ज्ञ आहेत.
१. मंदीची व्याख्या काय आहे?
गुडस्पीड यांच्या मते, अमेरिकेतील नॅशनल ब्युरो ऑफ इकॉनॉमिक रिसर्च (NBER) यांनी वापरलेली व्याख्या योग्य आहे.
मंदी म्हणजे अर्थव्यवस्थेतील अनेक क्षेत्रांमध्ये एकाच वेळी होणारी आणि काही महिन्यांपेक्षा अधिक काळ टिकणारी व्यापक घसरण.
मंदी ओळखण्यासाठी बेरोजगारीचा दर हा महत्त्वाचा निर्देशक आहे.
सामान्यतः आर्थिक मंदीच्या काळात बेरोजगारीचा दर अचानक आणि वेगाने वाढतो. याचे पहिले कारण कंपन्यांकडून मोठ्या प्रमाणात कामगारांना कामावरून काढून टाकणे हेच असेल असे नाही; अनेकदा कंपन्या नवीन कर्मचाऱ्यांची भरती अचानक कमी करतात.
२. आर्थिक तेजीमुळे मंदी येतेच, हा समज चुकीचा आहे का?
सामान्य समज असा आहे की आर्थिक तेजीच्या काळात अतिरेकी गुंतवणूक, चुका आणि आर्थिक असमतोल वाढतो. त्यामुळे शेवटी मंदी येते आणि अर्थव्यवस्था पुन्हा संतुलित होते.
परंतु गुडस्पीड यांनी १७०० सालापासूनच्या १३२ आर्थिक मंदींचा अभ्यास केला. त्यांच्या मते, या पारंपरिक समजुतींना ऐतिहासिक आकडेवारीचा ठोस आधार मिळत नाही.
त्यांच्या अभ्यासातील महत्त्वाचे निष्कर्ष असे आहेत:
आर्थिक तेजीचे वय वाढले म्हणून ती संपतेच असे नाही. दीर्घकाळ चाललेली तेजी लवकरच मंदीत बदलेल, असा ठोस नियम आढळत नाही.
मोठ्या किंवा वेगवान आर्थिक वाढीनंतर अधिक गंभीर मंदी येतेच असे नाही.
मंदीची वारंवारता कालांतराने कमी झाली आहे. अमेरिका आणि ब्रिटन या दोन्ही देशांमध्ये हा दीर्घकालीन कल दिसतो.
मंदी संपल्यानंतर अर्थव्यवस्था पुन्हा पूर्वीच्या दीर्घकालीन विकासाच्या मार्गाजवळ पोहोचू शकते.
सरकारची भूमिका वाढल्यामुळे मंदीची तीव्रता आणि कालावधी सातत्याने कमी झाले आहेत, असे स्पष्टपणे सिद्ध होत नाही.
आर्थिक तेजीतील काही ठरावीक लक्षणांवरून पुढील मंदीचा अचूक अंदाज बांधता येत नाही.
त्यांच्या मते, आर्थिक तेजी आणि मंदी यांच्यात लोक समजतात तितका सरळ कारण-परिणाम संबंध नाही.
३. मंदी किती काळ टिकते?
इतिहासात मंदीच्या कालावधीबाबत काही समान नमुने दिसतात.
बहुतांश मंदी साधारण एका वर्षात संपते.
बहुसंख्य मंदी दोन वर्षांपेक्षा कमी काळ टिकतात.
मंदीच्या काळात बेरोजगारीचा दर अचानक वाढणे हे महत्त्वाचे वैशिष्ट्य असते.
याचा अर्थ प्रत्येक मंदी सौम्य असते असा नाही. काही ऐतिहासिक मंदी दीर्घ आणि अत्यंत गंभीर होत्या. मात्र, त्या अपवादात्मक घटनांमुळे प्रत्येक आर्थिक मंदी तितकीच गंभीर असेल, असे मानणे योग्य नाही.
४. मंदी टाळता येते का?
गुडस्पीड यांच्या मते, मंदी पूर्णपणे टाळता येईल असे नाही, कारण इतिहासात आर्थिक विस्तार कधीही कायमस्वरूपी टिकलेला नाही.
तरीही, एक सकारात्मक बाब म्हणजे अमेरिका आणि ब्रिटनमध्ये मंदी कमी वारंवारतेने येऊ लागली आहे.
यामागे समाजाची आणि अर्थव्यवस्थेची धक्के सहन करण्याची वाढलेली क्षमता कारणीभूत असू शकते.
उदाहरणार्थ:
अधिक सक्षम बँकिंग व्यवस्था: आजच्या बँकिंग प्रणाली अधिक विविध आणि तुलनेने अधिक सक्षम आहेत.
ऊर्जास्रोतांचे विविधीकरण: अर्थव्यवस्था अनेक प्रकारच्या इंधनांवर आणि ऊर्जा स्रोतांवर अवलंबून असल्याने एका स्रोतामधील अडचणीचा परिणाम कमी होऊ शकतो.
यामुळे भूतकाळात मंदीला कारणीभूत ठरलेले काही धक्के आजच्या अर्थव्यवस्थेला तितक्याच सहजतेने मंदीत ढकलतीलच असे नाही.
५. युद्ध हे मंदीचे प्रमुख कारण का ठरते?
गुडस्पीड यांनी मंदीपूर्वी येणाऱ्या धक्क्यांचे तीन प्रकार सांगितले आहेत.
निसर्गाचे धक्के (Acts of God): महामारी, तीव्र हवामान, पिकांचे नुकसान आणि व्यापारातील व्यत्यय.
मानवनिर्मित धक्के (Acts of Man): मोठ्या प्रमाणावरील बँकिंग फसवणूक किंवा इतर मानवी कृतींमुळे निर्माण होणारे संकट.
राज्यसंस्थेमुळे निर्माण होणारे धक्के (Acts of Church): सरकारच्या धोरणांमुळे किंवा ग्राहकांच्या कर्जावरील निर्बंधांसारख्या निर्णयांमुळे होणारे परिणाम.
मात्र, गेल्या चार शतकांतील आर्थिक तेजी संपवणाऱ्या सर्वांत प्रभावी कारणांपैकी एक म्हणजे युद्ध.
प्रत्येक युद्धामुळे मंदी येते असे नाही. परंतु जागतिक युद्ध किंवा देशाच्या भूभागावर मोठ्या प्रमाणात परिणाम करणारे युद्ध अर्थव्यवस्थेला गंभीर धक्का देऊ शकते.
इतिहासातील काही उदाहरणे:
ब्रिटन: दुसऱ्या महायुद्धाच्या काळात १९४३ मध्ये सुरू झालेली मंदी १९४७ पर्यंत चालली.
ब्रिटन: पहिल्या महायुद्धाच्या अखेरीस आणि त्यानंतरही दीर्घ मंदीचा सामना करावा लागला.
अमेरिका: अमेरिकन स्वातंत्र्ययुद्धाच्या काळात आणि त्यानंतरच्या अस्थिर कालखंडात गंभीर आर्थिक घसरण झाली.
उत्तर अमेरिकेतील वसाहती: १७१७ ते १७२० या काळात समुद्री चाच्यांच्या वाढत्या कारवायांमुळे व्यापार आणि वाणिज्य जवळजवळ ठप्प झाले होते.
शेवटच्या उदाहरणात, युरोपमधील युद्ध संपल्यानंतर अनेक खलाशी बेरोजगार झाले आणि काही जण समुद्री चाचेगिरीकडे वळले. चाच्यांचा धोका कमी झाल्यानंतरच व्यापारी व्यवहार हळूहळू पूर्ववत झाले.
यातून युद्धाचे परिणाम केवळ लढाईपुरते मर्यादित राहत नाहीत, तर रोजगार, व्यापार, ऊर्जा आणि आर्थिक स्थैर्य यांनाही प्रभावित करतात, हे स्पष्ट होते.
६. मंदीची सतत भीती का वाटते?
मंदी तुलनेने कमी वारंवारतेने येत असली आणि बहुतांश मंदी मर्यादित काळ टिकत असली, तरी तिच्याबद्दल सतत चिंता व्यक्त केली जाते.
गुडस्पीड यांच्या मते, याचे एक कारण म्हणजे मानवी मनाला अनिश्चितता आणि या दृच्छिक घटनांचा स्वीकार करणे कठीण जाते.
म्हणूनच लोक आर्थिक तेजीतील काही घडामोडींना भविष्यातील मंदीची चिन्हे समजतात. परंतु या घटनांचा आणि मंदीचा संबंध प्रत्येक वेळी सिद्ध होतोच असे नाही.
यातून धोरणकर्त्यांसाठी एक महत्त्वाचा धोका निर्माण होतो.
जर प्रत्येक आर्थिक तेजीमध्ये मंदीची बीजे शोधली गेली, तर सरकार आर्थिक वाढ नियंत्रित करण्यासाठी अनावश्यक उपाययोजना करू शकते. त्यामुळे निरोगी आर्थिक विकासालाच अडथळा निर्माण होण्याची शक्यता असते.
गुडस्पीड यांच्या मते, मंदी टाळण्याइतकेच नव्हे, तर आर्थिक विकासाचा दीर्घकालीन दर वाढवण्यालाही महत्त्व दिले पाहिजे.
कारण अर्थव्यवस्थेच्या दीर्घकालीन समृद्धीवर आर्थिक वाढीच्या वर्षांचा एकत्रित परिणाम अधिक असतो.
७. सध्याच्या परिस्थितीत मंदीचा अंदाज कसा बांधावा?
लेखात अमेरिकेच्या अर्थव्यवस्थेसमोरील काही आव्हानांचा उल्लेख आहे:
आयात शुल्क आणि व्यापार धोरणांतील बदल.
इराणसोबतचे युद्ध.
इंधन आणि ऊर्जेच्या किमतींमध्ये वाढ.
कृत्रिम बुद्धिमत्तेमुळे (AI) रोजगार कमी होण्याची भीती.
तरीही, लेख प्रकाशित झाला त्या वेळी अमेरिका मंदीत नव्हती, असे लेखात नमूद केले आहे.
गुडस्पीड यांच्या मते, मोठ्या आणि विविध क्षेत्रांमध्ये विस्तारलेल्या अर्थव्यवस्थेला मंदीत ढकलण्यासाठी सामान्यतः एखादा अत्यंत मोठा धक्का किंवा अनेक लहान धक्क्यांची एकत्रित मालिका आवश्यक असते.
मंदीचा अंदाज बांधताना त्यांनी मांडलेले महत्त्वाचे मुद्दे असे आहेत:
१. बेरोजगारीच्या दरावर लक्ष ठेवा.
बेरोजगारीच्या दरात अचानक आणि मोठी वाढ होणे हे अर्थव्यवस्था आधीच मंदीत आहे का, हे समजण्यासाठी उपयुक्त ठरते.
२. मात्र, हा निर्देशक मंदीचा अचूक पूर्वअंदाज देत नाही.
बेरोजगारी वाढल्यावर मंदी सुरू झालेली असू शकते. त्यामुळे बेरोजगारीचा दर हा मंदी सुरू झाली आहे का हे ओळखण्यासाठी अधिक उपयुक्त आहे; मंदी नक्की कधी सुरू होईल हे सांगण्यासाठी नाही.
३. मोठ्या आर्थिक धक्क्यांचे स्वरूप समजून घ्या.
महामारी, ऊर्जेच्या किमतींमधील मोठी वाढ, युद्ध किंवा वित्तीय व्यवस्थेतील गंभीर समस्या यांसारख्या घटनांमुळे मंदीची शक्यता वाढू शकते.
४. प्रत्येक आर्थिक अडचण म्हणजे मंदी नव्हे.
एखाद्या क्षेत्रातील घसरण किंवा काही काळासाठी आर्थिक वाढ कमी होणे म्हणजे संपूर्ण अर्थव्यवस्था मंदीत गेली, असे होत नाही.
गुडस्पीड यांच्या ऐतिहासिक विश्लेषणानुसार, मंदीचा अचूक अंदाज बांधणे शक्य नाही. मात्र, ऐतिहासिक अनुभवांच्या आधारे कोणत्या प्रकारचे धक्के मंदीची शक्यता वाढवू शकतात, हे समजून घेता येते.
त्यांनी दिलेल्या ऐतिहासिक अंदाजानुसार, गेल्या शतकात अमेरिकेत कोणत्याही एका वर्षात महामारीशी संबंधित मंदी येण्याची शक्यता सुमारे १ टक्का, तर ऊर्जेशी संबंधित मंदी येण्याची शक्यता सुमारे १० टक्के होती.
हे ऐतिहासिक अंदाज आहेत; २०२६ मधील मंदीच्या संभाव्यतेचे थेट मोजमाप नाहीत.
या लेखाचा मुख्य निष्कर्ष काय?
टायलर गुडस्पीड यांच्या मते, मंदी ही आर्थिक तेजीची अपरिहार्य परिणती नाही. ती अनेकदा अनपेक्षित धक्क्यांमुळे येते आणि ऐतिहासिकदृष्ट्या मंदीची वारंवारता कमी झाली आहे.
दीर्घकालीन समृद्धीसाठी तीन गोष्टी महत्त्वाच्या आहेत:
आर्थिक धक्के सहन करण्यास सक्षम असलेली बँकिंग आणि ऊर्जा व्यवस्था उभारणे.
बेरोजगारीसारख्या निर्देशकांवर लक्ष ठेवणे, पण प्रत्येक चढ-उताराला मंदीचे संकेत न समजणे.
मंदी टाळण्याबरोबरच दीर्घकालीन आर्थिक वाढ वाढवण्यावर भर देणे.
सोप्या भाषेत सांगायचे तर: अर्थव्यवस्था काही काळ वेगाने वाढली म्हणून तिची घसरण होणारच असे नाही. मंदी कधी येईल हे अचूकपणे सांगणे कठीण आहे; मात्र अर्थव्यवस्थेला धक्के सहन करण्यास सक्षम बनवणे आणि दीर्घकालीन विकास टिकवणे हे अधिक महत्त्वाचे आहे.
संपादन - क्रांतीकुमार कडुलकर