अध्यात्म म्हणजे काय हे परिभाषित करणे सोपे काम नाही, कारण अनादि काळापासून लोकांनी त्याकडे वेगवेगळ्या दृष्टिकोनातून पाहिले आहे. यामुळेच काळानुसार अध्यात्माचा अर्थ विकसित झाला आहे. तथापि, अध्यात्म हे एक शास्त्र आहे, त्यामुळे त्याची व्याख्या शास्त्रीयच असायला हवी.
आत्म्याला जाणून त्याच्या दिशेने वाटचाल करणे हीच आध्यात्मिकता होय.
खाणे, पिणे, कामावर जाणे, पैसे कमावणे इत्यादी सर्व ऐहिक क्रिया आहेत. तर भ्रष्टाचार आणि दरोडेखोरी करणे, लूटमार करणे, लोकांना इजा पोहोचवणे आणि त्यांचा छळ करणे या अधार्मिक क्रिया आहेत; पूजा करणे, नामजप करणे , आराधना करणे, उपवास करणे आणि अन्न व पैशाचे दान करणे या सर्व धार्मिक क्रिया आहेत. मात्र, त्या आध्यात्मिक नाहीत! मग, अध्यात्म म्हणजे काय?
वाईटाचा त्याग करून चांगल्याचा स्वीकार करण्याला धर्म म्हणतात, तर आत्म्याला जाणण्याला अध्यात्म म्हणतात. जेव्हा मनुष्य क्षणभंगुर गोष्टींच्या लालसेतून बाहेर पडून शाश्वत आत्म्याचा साक्षात्कार करतो, तेव्हाच अध्यात्माची सुरुवात होते.
चांगलेही नाही आणि वाईटही नाही, अध्यात्म म्हणजे शुद्धता.
वाईटाकडून चांगल्याकडे जाणे म्हणजे धार्मिक जाणीव होय, आणि
वाईट आणि चांगल्यापासून शुद्धतेकडे जाणे हीच आध्यात्मिकता किंवा अंतिम चेतना आहे.
धर्म आपल्याला काय चांगले आणि काय वाईट याचे ज्ञान देतो. तो आपल्याला वाईट कृत्ये सोडून चांगली कृत्ये करायला शिकवतो. मात्र, या चांगल्या कर्मांचे फळ उपभोगण्यासाठी पुनर्जन्म घ्यावा लागतो. जन्म आणि मृत्यूची ही प्रक्रियाच मुळात दुःखदायक असते.
शिवाय, पुण्यकर्मांची फळे , म्हणजेच भौतिक सुख, स्वभावाने तात्पुरती असतात. त्यामुळे मनुष्य असमाधानी होतो, अधिक सुखाची लालसा बाळगतो आणि सुखाच्या दुसऱ्या स्रोताच्या शोधात राहतो. हे अगणित जन्मांपर्यंत चालू राहते.
दुसरीकडे, अध्यात्म आपल्याला शाश्वत आनंद देते . ते आपल्याला शुद्ध असलेल्या गोष्टीचे, म्हणजेच आपल्या आत्म्याचे (खऱ्या स्वरूपाचे) ज्ञान देते. ते आपल्याला चांगल्या आणि वाईट दोन्ही कर्मांच्या पलीकडे जाऊन, शुद्ध आत्म्याच्या कधीही न मावळणाऱ्या परमानंदात राहण्यास शिकवते. यामुळे जन्म-मृत्यूचे चक्र खंडित होते.
धर्म आपल्याला वाईटाचा त्याग करून चांगल्याचा स्वीकार करायला लावतो, तर अध्यात्म आपल्याला शुद्धतेकडे घेऊन जाते. अध्यात्म आपल्याला चांगले आणि वाईट या द्वैताच्या पलीकडे जाऊन शुद्ध आत्म्याचा अनुभव घ्यायला शिकवून सर्व सांसारिक बंधनांतून मुक्त करते.
समजा, नळातून गढूळ पाणी येत आहे. ते पिण्यायोग्य बनवण्यासाठी दोन-चार फिल्टर लावणे पुरेसे आहे. मग आपण हे स्वच्छ पाणी आपल्या दैनंदिन कामांसाठी वापरू शकतो आणि चांगले जीवन जगू शकतो. परंतु, जर आपल्याला या पाण्यातून हायड्रोजन आणि ऑक्सिजन वेगळे करायचे असतील, तर आपल्याला एका शास्त्रज्ञाच्या मदतीची गरज लागेल, जो म्हणेल, “तुम्ही गढूळ पाणी स्वच्छ केले आहे. पण तुम्हाला याच्याही पुढे जावे लागेल.” अशाप्रकारे, जर आपल्याला पाण्याची शुद्ध मूलतत्त्वे, म्हणजेच हायड्रोजन आणि ऑक्सिजन, मिळवायची असतील, तर आपल्याला आणखी पुढे जावे लागेल.
दुसरीकडे, जर आपण थेट गढूळ पाण्यातूनच हायड्रोजन आणि ऑक्सिजन वेगळे करून त्याचे विश्लेषण केले, तर ते हायड्रोजन आणि ऑक्सिजन अशुद्ध असतील का? मुळीच नाही! ते पूर्णपणे शुद्ध आढळतात. म्हणूनच, इतक्या अशुद्धतेमध्येही, एखादे मूलद्रव्य नेहमी शुद्धच राहते! त्याचप्रमाणे, शरीरातील आत्मा , केलेल्या वाईट किंवा चांगल्या कर्मांची पर्वा न करता, नेहमीच शुद्ध राहिला आहे. हेच अध्यात्माचे वैज्ञानिक सार आहे.
शाश्वत तत्त्वाच्या ज्ञानाला आध्यात्मिक विज्ञान म्हणतात!
एकदा आपल्याला हे समजले की आत्मा हे एक शाश्वत तत्त्व आहे आणि ते आपलेच स्वरूप आहे, आणि जर (आत्मा आणि जड वस्तू या घटकांचे विभाजन करून) आपल्याला त्या शाश्वत तत्त्वाची जाणीव झाली, तर आपल्या सांसारिक समस्या आणि कोडी सहजपणे सुटू शकतात.
तर, परम पूज्य दादाश्रींनी आपल्याला हे आध्यात्मिक शास्त्र दिले आहे! ऐहिक शास्त्र ही एक पूर्णपणे वेगळी गोष्ट आहे. ते भौतिकवादी आहे, तर हे आध्यात्मिक शास्त्र आहे, कारण ते शाश्वत तत्त्व, म्हणजेच आत्म्यावर आधारित आहे. भगवान महावीर, भगवान कृष्ण आणि भगवान राम हे सर्व आध्यात्मिक वैज्ञानिक होते. या वैज्ञानिकांनी शाश्वत तत्त्वाची जाणीव करून घेतली, त्याचा अनुभव घेतला आणि आपल्या शिष्यांना त्याचे ज्ञान दिले.
अध्यात्म म्हणजे अशा मार्गावर चालणे, जिथे आत्मसाक्षात्कार होतो.
परम पूज्य दादा भगवान यांना १९५८ साली आत्मसाक्षात्कार झाला . बालपणापासूनच ते 'या संपूर्ण विश्वाचे शासन कोण करत आहे', ' मी कोण आहे' , 'जे काही घडत आहे त्यामागे कर्ता कोण आहे' आणि 'या जगाची निर्मिती कशी झाली' या प्रश्नांची उत्तरे शोधत होते. १९५८ साली, आत्मसाक्षात्कार झाल्यावर त्यांना या सर्व आध्यात्मिक प्रश्नांची उत्तरे मिळाली.
जे आत्मज्ञानाच्या शोधात येत असत, त्यांना ते ज्ञान देण्यासाठी त्यांनी विशेष आध्यात्मिक शक्ती देखील प्राप्त केल्या. हे तेच आत्मज्ञान आहे जे भगवान कृष्णाने अर्जुनाला दिले होते. अध्यात्म म्हणजे काय याच्या शोधात आपल्याला दोन मूलभूत गोष्टींचे ज्ञान प्राप्त होते:
मी कोण आहे?
या जगावर कोण राज्य करत आहे?
हे ज्ञान प्राप्त झाल्यावर, आपल्याला आपल्या सर्व सांसारिक समस्यांवर उपाय किंवा चाव्या मिळतात आणि परिणामी, आपण दुःखापासून मुक्त होऊ लागतो . आपण ज्या काही समस्यांनी त्रस्त आहोत, त्या आत्म-अज्ञानामुळे आहेत. एकदा का आपल्याला खऱ्या अर्थाने कळले की, 'मी कोण आहे आणि कर्ता कोण आहे, ' तेव्हा अज्ञानामुळे आलेले सर्व दुःख आपोआप नाहीसे होऊ शकते. म्हणूनच, हे अध्यात्मशास्त्र आहे!
अध्यात्म म्हणजे हे जाणणे की, 'मी' कर्ता नाही, तर कर्त्याला जाणणारा आहे!
परम पूज्य दादा भगवान म्हणतात, “ऐहिक जीवनकाही कर्मावर आधारित आहे आणि आध्यात्मिक जीवन ज्ञानावर आधारित आहे - एक कृती करतो तर दुसरअसे ती 'पाहत' राहतो. 'कर्ता' आणि 'जाणणारा' कधीही एक असू शकत नाहीत; ते नेहमीच वेगळे असतात. ते वेगळे होते; ते वेगळे आहेत आणि ते वेगळेच राहतील.”
संदर्भ - इंटरनेट