अमेरिका आणि इस्रायल यांनी 27 फेब्रुवारीला इराणवर केलेल्या संयुक्त हल्ल्यानंतर मध्यपूर्वेत तणाव झपाट्याने वाढला आहे. या संघर्षाच्या प्रत्युत्तरात इराणने कतार आणि ओमानमधील अमेरिकन तळांवर हल्ले केले आहेत आणि जगातील अत्यंत महत्त्वाच्या समुद्री मार्गांपैकी एक असलेल्या होर्मूझ सामुद्रधुनी (Strait of Hormuz) बंद करण्याची घोषणा केली आहे. जहाजे या मार्गाने गेल्यास त्यांना जाळून टाकण्याची धमकीही देण्यात आली आहे.
होर्मूझ सामुद्रधुनी कुठे आहे?
होर्मूझ सामुद्रधुनी ही इराण आणि ओमान यांच्या दरम्यानची सुमारे 55 किलोमीटर रुंद अरुंद समुद्री वाट आहे.
ही सामुद्रधुनी पर्शियन गल्फ (Persian Gulf) ला अरबी समुद्राशी (Arabian Sea) जोडते.
ही जागा ऊर्जा क्षेत्रासाठी अत्यंत महत्त्वाची आहे आणि जगातील सर्वाधिक व्यस्त व धोरणात्मक दृष्ट्या महत्त्वाच्या समुद्री मार्गांपैकी एक मानली जाते.
जागतिक अर्थव्यवस्थेसाठी इतकी महत्त्वाची का?
दररोज सुमारे 13 दशलक्ष बॅरल तेल या मार्गातून वाहतूक होते.
म्हणजेच जगातील सुमारे 31% समुद्री तेल वाहतूक या सामुद्रधुनीतून होते.
इराणने मार्ग बंद केल्यानंतर जहाजांची वाहतूक सुमारे 70% नी कमी झाली आहे.
सध्या पर्शियन गल्फमध्ये 18 तेलाने भरलेली आणि 37 रिकामी टँकर जहाजे अडकली आहेत.
यामुळे तेल व गॅसची जागतिक पुरवठा साखळी विस्कळीत झाली असून जागतिक बाजारात मोठी अस्थिरता निर्माण झाली आहे.
तेलाच्या किमतींवर परिणाम
या तणावामुळे जागतिक तेलाच्या किमती वाढू लागल्या आहेत.
ब्रेंट क्रूड (जागतिक बेंचमार्क) सुमारे $79 प्रति बॅरलपर्यंत पोहोचले.
वेस्ट टेक्सास इंटरमीडिएट (WTI) सुमारे $71 प्रति बॅरल झाला.
या किमती गेल्या आठवड्यापेक्षा 6–8% जास्त आहेत.
फेब्रुवारी 2025 मध्ये या सामुद्रधुनीचा काही भाग अल्पकाळ बंद झाल्यावरही तेलाच्या किमती 6% ने वाढल्या होत्या.
कोणत्या देशांवर थेट परिणाम?
होर्मूझ सामुद्रधुनी बंद झाल्यास खालील देशांच्या तेल निर्यातीवर मोठा परिणाम होतो:
इराक
कुवेत
सौदी अरेबिया
संयुक्त अरब अमिराती (UAE)
इराण
या देशांसाठी हा मार्ग जागतिक बाजारात तेल पोहोचवण्याचा मुख्य मार्ग आहे.
1970 च्या तेल संकटाशी तुलना
पहिला तेल संकट (1973)
1973 मध्ये अरब देशांनी अमेरिकेला तेल निर्यात बंद केली होती.
त्यामुळे दोन महिन्यांत तेलाच्या किमती चार पट वाढल्या आणि अमेरिकेत मंदी आली.
दुसरे तेल संकट (1979)
1979 च्या इराणी क्रांतीमुळे जागतिक तेल उत्पादन फक्त 7% ने कमी झाले, पण तेलाच्या किमती दुप्पट झाल्या आणि अनेक देशांमध्ये इंधन टंचाई निर्माण झाली.
आजची परिस्थिती थोडी वेगळी
आज जागतिक ऊर्जा बाजारात इराणचा वाटा तुलनेने कमी आहे.
जगातील प्रमुख ऊर्जा उत्पादक:
अमेरिका – सुमारे 22%
सौदी अरेबिया – 11%
रशिया – 11%
कॅनडा – 6%
चीन – 5%
म्हणूनच इराणचा प्रभाव काहीसा कमी झाला असला तरी होर्मूझ सामुद्रधुनी हा सर्वात मोठा धोका (wildcard) मानला जातो.
पूर्ण बंद झाल्यास काय होऊ शकते?
सौदी अरेबियाचा रास तनुरा (Ras Tanura) हा पर्शियन गल्फमधील सर्वात मोठा तेल निर्यात बंदर आहे.
या सामुद्रधुनीतून दररोज किमान 5 दशलक्ष बॅरल तेलाची वाहतूक होते.
जर सामुद्रधुनी पूर्ण बंद झाली तर:
जागतिक तेल पुरवठा मोठ्या प्रमाणावर कमी होईल
तेलाच्या किमती झपाट्याने वाढतील
जागतिक अर्थव्यवस्थेवर मंदीचा धोका वाढेल
एकूण निष्कर्ष
होर्मूझ सामुद्रधुनी ही जागतिक ऊर्जा वाहतुकीची जीवनरेखा मानली जाते.
ती बंद झाल्यास:
तेल व गॅस पुरवठा विस्कळीत होतो
जागतिक बाजारात तेलाच्या किमती वाढतात
महागाई आणि आर्थिक मंदीचा धोका वाढतो
म्हणूनच मध्यपूर्वेतील कोणताही संघर्ष जगभरातील अर्थव्यवस्था, इंधन दर आणि व्यापारावर थेट परिणाम करू शकतो.