गेल्या दहा वर्षांत शहरांमध्ये काही ठळक बदल झाले असतील, तर ते मुख्यतः वाढलेली वाहतूक आणि लोकसंख्या. मात्र, २०१५ मध्ये मोठ्या गाजावाजात सुरू झालेल्या स्मार्ट सिटीज मिशनमुळे नागरिकांच्या दैनंदिन जीवनात अपेक्षित परिवर्तन घडले, असे म्हणणे कठीण आहे.
या योजनेचा मूळ उद्देश नागरिकांना आधुनिक सुविधा, सुरक्षितता, दर्जेदार सार्वजनिक सेवा आणि विकसित युरोपीय शहरांच्या तोडीची जीवनशैली उपलब्ध करून देणे हा होता. नंतर या उद्दिष्टात बदल करून पाणीपुरवठा, वीज, स्वच्छता, सार्वजनिक वाहतूक, परवडणारी घरे, महिलांची सुरक्षितता, आरोग्य आणि शिक्षण यांसारख्या मूलभूत सेवांवर भर देण्यात आला.
मात्र, या सर्व बाबी स्थानिक स्वराज्य संस्थांची आधीपासूनची जबाबदारीच होती. त्यामुळे समस्या योजना किंवा नावात नसून, शहरांच्या प्रशासनात आणि अंमलबजावणीत असल्याचे स्पष्ट झाले.
योजनेसाठी हजारो कोटी रुपयांची घोषणा करण्यात आली असली, तरी त्यातील मोठा निधी प्रत्यक्षात खर्चच झाला नाही. संसदीय समितीनेही कामाच्या संथ गतीबद्दल, निधीच्या कमी वापराबद्दल आणि विविध सरकारी यंत्रणांमधील समन्वयाच्या अभावाबद्दल चिंता व्यक्त केली होती. अनेक राज्यांनी मिळालेल्या निधीपैकी अत्यल्प रक्कम वापरल्याचेही निदर्शनास आले.
योजनेवर आणखी एक टीका म्हणजे तिचा भर शहरातील आधीच विकसित भागांवर होता. उदाहरणार्थ, बंगळुरूमध्ये निधीचा मोठा हिस्सा चर्च स्ट्रीट, रेसिडेन्सी रोड, लॅव्हेल रोड यांसारख्या विकसित आणि उच्चभ्रू परिसरांच्या सुशोभीकरणावर खर्च करण्यात आला. त्यामुळे झोपडपट्ट्या, उपनगर किंवा मूलभूत सुविधांची गरज असलेले भाग मागे पडले.
सार्वजनिक सायकल शेअरिंगसारख्या उपक्रमांमध्येही सर्वसामान्य नागरिकांचा पुरेसा विचार झाला नाही. अनेक ठिकाणी नोंदणी आणि भाडे भरण्याची प्रक्रिया केवळ इंग्रजी भाषेत आणि ऑनलाइन पेमेंटद्वारेच उपलब्ध होती. त्यामुळे डिजिटल सुविधा किंवा इंग्रजीचे ज्ञान नसलेल्या नागरिकांसाठी या सेवा सहज वापरणे अवघड झाले.
२०२१ च्या केंद्रीय अर्थसंकल्पात "स्मार्ट सिटीज"चा उल्लेखही करण्यात आला नाही. त्यानंतर ही योजना हळूहळू चर्चेतूनही गायब झाली. अपेक्षित परिणाम न मिळाल्यामुळे आणि प्रत्यक्ष बदल दिसून न आल्यामुळे ही योजना सरकारसाठी एक अपयशी प्रयोग ठरल्याची टीका अनेक तज्ज्ञांनी केली.
एकूणच, स्मार्ट सिटीज मिशनने आधुनिक शहरांचे स्वप्न दाखवले; परंतु प्रभावी प्रशासन, योग्य नियोजन आणि सर्वसमावेशक विकासाचा अभाव यामुळे ते स्वप्न मोठ्या प्रमाणात अपूर्णच राहिले.