सोलापूरने दाखविलेला मार्ग पुण्याने स्वीकारावा; ‘डीजेमुक्त गणेशोत्सव’ ही केवळ मागणी नव्हे, तर सामाजिक परिवर्तनाची सुरुवात ठरावी
महाराष्ट्र जनभूमी न्यूज वार्ता - शिवानंद चौगुले
महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक आणि सामाजिक जीवनात गणेशोत्सवाला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. घराघरातील गणपतीपासून सार्वजनिक गणेशोत्सवापर्यंत हा उत्सव केवळ धार्मिक श्रद्धेचा विषय राहिलेला नाही, तर सामाजिक एकोपा, लोकजागृती, संस्कृती संवर्धन आणि समाजप्रबोधनाचे प्रभावी माध्यम बनला आहे. लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळकांनी सार्वजनिक गणेशोत्सवाची संकल्पना रुजविताना त्यामागे केवळ धार्मिक भावना नव्हती; तर समाजाला एकत्र आणणे, राष्ट्रीय जाणीव जागृत करणे आणि सार्वजनिक जीवनात सामाजिक सहभाग वाढविणे हा व्यापक विचार होता. त्यामुळे आजच्या काळात गणेशोत्सवाकडे पाहताना त्याच्या मूळ उद्देशाचेही आत्मपरीक्षण करणे आवश्यक आहे.
याच पार्श्वभूमीवर पुण्यात यंदा ‘डीजेमुक्त गणेशोत्सवा’ची मागणी जोर धरत आहे. कर्णकर्कश आवाज, प्रचंड ध्वनीक्षमता, कानठळ्या बसविणारा बेस, रात्री उशिरापर्यंत सुरू राहणारा गोंगाट आणि मिरवणुकीतील ध्वनिप्रदूषण याविरोधात सामान्य नागरिक एकवटताना दिसत आहेत. ही केवळ काही व्यक्तींची किंवा एखाद्या संस्थेची मागणी म्हणून या विषयाकडे पाहणे योग्य ठरणार नाही. कारण प्रश्न केवळ डीजेचा नाही; प्रश्न आहे आपल्या उत्सवाच्या स्वरूपाचा, सामाजिक जबाबदारीचा आणि दुसऱ्याच्या जगण्याच्या अधिकाराचा.
गेल्या वर्षी सोलापूर शहराने या संदर्भात एक उल्लेखनीय प्रयोग केला. नागरिकांची भूमिका, गणेश मंडळांची तयारी, पोलीस प्रशासनाचे सहकार्य आणि विविध राजकीय-सामाजिक घटकांनी दाखविलेली सकारात्मक भूमिका यांच्या समन्वयातून सोलापूरचा सार्वजनिक गणेशोत्सव डीजेमुक्त करण्याच्या दिशेने प्रभावी पाऊल पडले. डीजेशिवायही गणेशोत्सवाचा उत्साह, मिरवणुकीची भव्यता आणि भक्तीची भावना कमी होत नाही, उलट त्याला अधिक शिस्तबद्ध आणि पारंपरिक स्वरूप देता येते, हे सोलापूरने प्रत्यक्ष कृतीतून दाखवून दिले. म्हणूनच आज पुण्यात सुरू झालेल्या या चर्चेकडे केवळ आंदोलन म्हणून न पाहता, सोलापूरच्या अनुभवातून शिकून व्यापक सामाजिक परिवर्तनाची संधी म्हणून पाहिले पाहिजे.
मुळात ‘डीजेमुक्त गणेशोत्सव’ म्हणजे गणेशोत्सवातील आनंदावर बंधने आणणे नव्हे. डीजे बंद झाला म्हणजे उत्सव निस्तेज होईल, भक्ती कमी होईल किंवा तरुणांचा उत्साह मावळेल, असा समज चुकीचा आहे. महाराष्ट्राच्या परंपरेत उत्साहाची कमतरता कधीच नव्हती. ढोल-ताशे, लेझीम, झांजपथक, हलगी, तुतारी, भजन, कीर्तन, अभंग, प्रवचन, हरिपाठ, सामूहिक नामस्मरण आणि सांस्कृतिक कार्यक्रम यांची परंपरा शेकडो वर्षांची आहे. या परंपरेमध्ये आवाज आहे, ऊर्जा आहे, ताल आहे, सामूहिकता आहे; पण त्यामध्ये दुसऱ्याच्या कानांवर, आरोग्यावर आणि मानसिक शांततेवर अतिक्रमण करण्याची वृत्ती नाही. म्हणूनच प्रश्न ‘आवाज असावा की नसावा?’ हा नाही; प्रश्न आहे आवाज किती असावा आणि त्याचा उपयोग कशासाठी असावा?
वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून पाहिले तरी या प्रश्नाचे गांभीर्य स्पष्ट होते. मोठ्या आवाजाचा आणि दीर्घकाळ ध्वनीच्या संपर्काचा मानवी आरोग्यावर विपरीत परिणाम होऊ शकतो. श्रवणशक्तीवर परिणाम होण्याबरोबरच झोपेचा त्रास, मानसिक ताण, चिडचिड, एकाग्रतेत अडथळा अशा अनेक समस्या ध्वनिप्रदूषणाशी संबंधित आहेत. विशेषतः लहान मुले, ज्येष्ठ नागरिक, रुग्ण, विद्यार्थी, नवजात बालके आणि रात्रपाळीत काम करणारे नागरिक यांच्यासाठी अनावश्यक कर्णकर्कश आवाज अधिक त्रासदायक ठरतो. त्यामुळे डीजेच्या प्रचंड आवाजाविरोधातील भूमिका ही केवळ धार्मिक किंवा भावनिक नाही; ती सार्वजनिक आरोग्याशी संबंधित भूमिका आहे.
आपण रस्त्यावर कचरा टाकणे चुकीचे मानतो, धूर सोडणाऱ्या वाहनांविरोधात आवाज उठवतो, नदी-नाले प्रदूषित करण्याला विरोध करतो; मग ध्वनीप्रदूषणाकडे दुर्लक्ष का करायचे? प्रदूषण म्हणजे फक्त हवा किंवा पाणी प्रदूषित होणे नाही. आवाजाचे प्रदूषणही प्रदूषणच आहे. आणि गणेशोत्सवाच्या नावाखाली ते अधिक प्रमाणात झाले तर त्याचा विचार संवेदनशील समाजाने करायलाच हवा.
यापेक्षाही महत्त्वाचा प्रश्न आध्यात्मिक आहे. आपण ज्या देवतेची पूजा करतो ती गणपती म्हणजे बुद्धी, विवेक, ज्ञान आणि मंगलतेचे प्रतीक मानली जाते. गणेशोत्सव सुरू करताना आपण ‘श्री गणेशाय नमः’ म्हणतो. म्हणजेच प्रत्येक शुभ कार्याची सुरुवात विवेकाच्या स्मरणाने करतो. मग गणरायाच्या उत्सवातच विवेक बाजूला ठेवून आपण इतका कर्णकर्कश गोंगाट का करावा? भक्ती ही अंतःकरणातून निर्माण होते; तिची तीव्रता डेसिबलमध्ये मोजता येत नाही. श्रद्धेला स्पीकरची क्षमता लागत नाही. देवापर्यंत पोहोचण्यासाठी आवाजाची उंची वाढवण्याची गरज नसते.
महाराष्ट्राची संतपरंपरा याबाबत आपल्याला एक वेगळा मार्ग दाखवते. संत ज्ञानेश्वर, संत नामदेव, संत एकनाथ, संत तुकाराम आणि असंख्य संतांनी नामस्मरण, अभंग, कीर्तन आणि आत्मचिंतनाच्या माध्यमातून समाजाला भक्तीचा मार्ग दाखविला. वारीच्या परंपरेत लाखो वारकरी सहभागी होतात. तिथे टाळ-मृदंगाचा नाद असतो, अभंगांचा गजर असतो, जयघोष असतो; पण त्या नादामागे भक्ती आणि शिस्त असते. त्यामुळे गजर आणि गोंगाट यातील फरक समजून घेण्याची वेळ आली आहे.
आज गणेश मंडळांनी स्वतःला हा प्रश्न विचारण्याची गरज आहे की, ‘आपल्या मंडळाचा डीजे सर्वांत मोठा’ ही प्रतिष्ठेची बाब आहे की ‘आपल्या मंडळाचा उत्सव सर्वांत आदर्श’ ही प्रतिष्ठेची बाब आहे? एका मंडळाने दुसऱ्या मंडळापेक्षा अधिक मोठा आवाज करणे, अधिक शक्तिशाली साउंड सिस्टीम लावणे आणि त्याला उत्साहाचे प्रतीक समजणे ही स्पर्धा कुठे घेऊन जाणार आहे? त्याऐवजी कोणत्या मंडळाने सर्वाधिक रक्तदान केले, कोणत्या मंडळाने गरजू विद्यार्थ्यांना मदत केली, कोणत्या मंडळाने वृक्षारोपण केले, कोणत्या मंडळाने परिसर स्वच्छ ठेवला, कोणत्या मंडळाने व्यसनमुक्तीचा संदेश दिला, कोणत्या मंडळाने महिलांसाठी किंवा ज्येष्ठ नागरिकांसाठी उपक्रम राबविला, कोणत्या मंडळाने पर्यावरणपूरक गणेशोत्सव साजरा केला—याची स्पर्धा सुरू झाली तर गणेशोत्सवाचा खरा सामाजिक अर्थ अधिक समृद्ध होईल.
गणेश मंडळांनी यंदा स्वतःहून पुढाकार घेऊन ‘आमचा गणेशोत्सव ध्वनिमर्यादित, पर्यावरणपूरक, संस्कारक्षम आणि समाजोपयोगी असेल’ असा संकल्प केला तर प्रशासनालाही त्याची अंमलबजावणी करण्यासाठी वेगळी कठोरता दाखवावी लागणार नाही. नियम पाळण्यासाठी पोलीस उभे राहण्याची वेळ येऊ नये; गणरायाच्या चरणी घेतलेल्या संकल्पामुळे मंडळांनी स्वतःच नियम पाळावेत, हीच खरी आदर्श गणेशोत्सवाची सुरुवात ठरेल.
यामध्ये पोलिसांची आणि प्रशासनाची भूमिकाही अत्यंत महत्त्वाची आहे. कायदे आणि ध्वनिमर्यादा सर्वांसाठी समान असणे आवश्यक आहे. मोठे मंडळ असो किंवा छोटे, प्रसिद्ध असो किंवा नवखे, कोणत्याही राजकीय किंवा सामाजिक प्रभावाखाली असो—नियमांची अंमलबजावणी समान पद्धतीने झाली पाहिजे. नागरिकांच्या तक्रारींकडे गांभीर्याने पाहिले पाहिजे आणि त्याचवेळी नियमांचे पालन करणाऱ्या गणेश मंडळांना प्रशासनाने प्रोत्साहन दिले पाहिजे. कारवाईसोबत संवादही आवश्यक आहे. मंडळांचे पदाधिकारी, पोलीस अधिकारी, महापालिका प्रशासन आणि नागरिक यांच्यात उत्सवापूर्वीच समन्वय बैठक घेऊन स्पष्ट नियम ठरविले तर अनेक वाद टाळता येतील.
या प्रश्नात राजकीय नेतृत्वानेही पक्षीय राजकारणाच्या पलीकडे जाणे आवश्यक आहे. गणेशोत्सव हा मतांच्या राजकारणाचा विषय होऊ नये. ध्वनिप्रदूषणाला पक्ष नसतो. त्याचा त्रास भाजप, काँग्रेस, राष्ट्रवादी, शिवसेना किंवा कोणत्याही पक्षाच्या कार्यकर्त्याला होऊ शकतो. त्यामुळे सर्व राजकीय पक्षांच्या स्थानिक नेत्यांनी, लोकप्रतिनिधींनी आणि सामाजिक कार्यकर्त्यांनी एकत्र येऊन ‘नियमांचे पालन आणि आदर्श उत्सव’ याला पाठिंबा देणे गरजेचे आहे. सोलापूरमध्ये विविध घटकांनी सहकार्य केल्यामुळे निर्माण झालेली सकारात्मकता यासाठी प्रेरणादायी ठरू शकते.
मात्र या संपूर्ण चर्चेत आणखी एक महत्त्वाचा मुद्दा आहे—डीजेविरोध म्हणजे कोणत्याही समाजाच्या, धर्माच्या किंवा उत्सवाच्या विरोधात जाणे नव्हे. ध्वनिप्रदूषणाचा प्रश्न सर्वांसाठी समान असला पाहिजे. गणेशोत्सव असो, नवरात्र असो, विवाह समारंभ असो, धार्मिक कार्यक्रम असो किंवा इतर कोणताही सार्वजनिक कार्यक्रम असो; नागरिकांच्या आरोग्याचा आणि कायद्याचा आदर केला गेला पाहिजे. एखाद्या एका उत्सवावरच नियम लादून आणि इतर वेळी दुर्लक्ष करून सामाजिक विश्वास निर्माण होणार नाही. कायदा सर्वांसाठी समान आणि अंमलबजावणी पारदर्शक असणे हीच लोकशाहीची खरी कसोटी आहे.
पुणे हे सार्वजनिक गणेशोत्सवाचे जनक शहर आहे. त्यामुळे पुण्यात सुरू झालेल्या डीजेमुक्त गणेशोत्सवाच्या चर्चेला केवळ पुण्यापुरते मर्यादित ठेवता कामा नये. पुण्याने पुढाकार घेतला, पिंपरी-चिंचवडने त्याला साथ दिली आणि महाराष्ट्रातील इतर शहरांनीही त्यातून प्रेरणा घेतली, तर गणेशोत्सवाच्या स्वरूपात मोठा सकारात्मक बदल घडू शकतो. सोलापूरने एक प्रयोग करून दाखविला आहे; पुण्याने त्यातून शिकून त्याला व्यापक सामाजिक चळवळीचे स्वरूप द्यावे आणि महाराष्ट्राने या विचाराचे नेतृत्व करावे.
आज सामान्य नागरिकांची भूमिका या परिवर्तनात सर्वांत महत्त्वाची आहे. मंडळांना दोष देण्यापूर्वी नागरिकांनीही आत्मपरीक्षण करायला हवे. आपल्या घराजवळ कर्णकर्कश आवाज झाल्यावर आपण त्रस्त होतो, पण मिरवणुकीत तोच आवाज आपल्याला आनंद देतो, ही विसंगती दूर करावी लागेल. आपल्याला आपल्या घरासाठी जो आवाज नको आहे, तो दुसऱ्याच्या घरासाठीही नको, ही भावना निर्माण झाली तर समाजातील अर्धा प्रश्न आपोआप सुटेल.
यंदाच्या गणेशोत्सवात एक नवी स्पर्धा सुरू होऊ शकते—‘कोणाचा डीजे मोठा?’ याऐवजी ‘कोणाचा गणेशोत्सव मोठ्या सामाजिक कार्याचा?’ ही स्पर्धा. कोणत्या मंडळाने किती रक्तदान केले, किती गरजू विद्यार्थ्यांना मदत केली, किती झाडे लावली, किती प्लास्टिक कमी केले, किती नागरिकांना आरोग्यविषयक मदत केली, किती युवकांना व्यसनापासून दूर ठेवले आणि किती शांततेत, शिस्तीत व भक्तिभावाने विसर्जन केले—यावर मंडळांचे मूल्यमापन झाले पाहिजे. अशा प्रकारची सकारात्मक स्पर्धा सुरू झाली तर गणेशोत्सवाची भव्यता कमी होणार नाही; उलट त्याची उंची वाढेल.
आज महाराष्ट्रासमोर निवड आहे. आपल्याला गणेशोत्सव केवळ काही तासांच्या कर्णकर्कश आवाजाचा उत्सव बनवायचा आहे की तो संस्कृती, भक्ती, सेवा, शिस्त आणि सामाजिक बांधिलकीचा उत्सव बनवायचा आहे? डीजेच्या आवाजात काही क्षणांचा उत्साह मिळेल; परंतु एका विद्यार्थ्याच्या शिक्षणाला मदत केल्याने एका कुटुंबाचे भविष्य बदलू शकते. एका झाडामुळे अनेक वर्षे सावली मिळू शकते. एका रक्तदानामुळे एखाद्या व्यक्तीचे प्राण वाचू शकतात. एका व्यसनमुक्तीच्या उपक्रमामुळे एखादे कुटुंब उद्ध्वस्त होण्यापासून वाचू शकते. मग गणरायाच्या चरणी यापेक्षा मोठी सेवा कोणती?
म्हणूनच ‘डीजेमुक्त गणेशोत्सव’ ही केवळ डीजे बंद करण्याची मागणी न राहता ‘विवेकपूर्ण, ध्वनिमर्यादित, संस्कारक्षम, पर्यावरणपूरक आणि समाजोपयोगी गणेशोत्सवाची चळवळ’ बनली पाहिजे. सोलापूरने दाखविलेला अनुभव, पुण्यात सुरू झालेली नागरिकांची चळवळ आणि गणेश मंडळांची सकारात्मक भूमिका यांचा संगम झाला तर महाराष्ट्र एक नवा आदर्श निर्माण करू शकतो.
गणरायाला आपल्या भक्तीची जाणीव करून देण्यासाठी कर्णकर्कश आवाजाची गरज नाही. त्याला आपल्या अंतःकरणातील श्रद्धा, समाजासाठीची सेवा आणि आपल्या आचरणातील शिस्त अधिक प्रिय असणार. म्हणून यंदा प्रत्येक गणेश मंडळाने, प्रत्येक नागरिकाने आणि प्रत्येक सार्वजनिक कार्यकर्त्याने एकच संकल्प करावा—
गणरायाचा उत्सव भव्य असेल; पण कोणाच्याही शांततेच्या किंमतीवर नाही.
गणरायाचा गजर मोठा असेल; पण तो भक्तीचा असेल, गोंगाटाचा नाही.
गणरायाची मिरवणूक दिमाखदार असेल; पण ती शिस्तीची असेल.
गणरायाची आरास सुंदर असेल; पण तिच्यामागे सामाजिक सेवेची भावना असेल.
कारण शेवटी प्रश्न डीजेचा नाही; प्रश्न आहे आपण कोणता समाज घडवू इच्छितो याचा.
सोलापूरने एक पाऊल टाकले आहे. पुण्यात त्याची सुरुवात झाली आहे. आता महाराष्ट्राने पुढे यावे.
‘माझा गणपती मोठा’ यापेक्षा ‘माझा गणपती आदर्श’—हीच यंदाच्या गणेशोत्सवाची खरी ओळख ठरावी!
— शिवानंद चौगुले, महाराष्ट्र जनभूमी न्यूज वार्ता