बंगाली फिश करीचा इतिहास
बंगाली फिश करी, ज्याला प्रामुख्याने ‘माछेर झोल’ असे म्हणतात, ही बंगाल (पश्चिम बंगाल आणि बांगलादेश) येथील खाद्यसंस्कृतीचा अविभाज्य भाग आहे. याचा इतिहास शेकडो वर्षांपूर्वीचा असून तो बंगाली जेवणाची खास ओळख मानला जातो.
1. उगम आणि सांस्कृतिक महत्त्व:
नद्यांचा प्रदेश:
बंगाल हा हुगळी, गंगा, पद्मा अशा अनेक नद्यांनी वेढलेला प्रदेश आहे. त्यामुळे येथे माशांचे सेवन मोठ्या प्रमाणावर केले जाते. एक प्रसिद्ध म्हण आहे –
“माछ-भात-ए-बंगाली” म्हणजे मासे आणि भात हेच बंगाली जीवनाचे आधार.
पौराणिक व धार्मिक महत्त्व:
बंगाली समाजात मासा शुभ मानला जातो. लग्न, पूजा किंवा सणासुदीच्या प्रसंगी माशांचे पदार्थ खास बनवले जातात.
सांस्कृतिक ओळख:
शेकडो वर्षांपासून बंगाली लोक मोहरीचे तेल, हळद आणि सौम्य मसाल्यांमध्ये मासे शिजवत आले आहेत.
2. ‘माछेर झोल’ म्हणजे काय?
‘माछेर’ म्हणजे माशांचा आणि ‘झोल’ म्हणजे पातळ रस्सा.
हा हलका, कमी तिखट आणि पचायला सोपा असा पदार्थ असून तो प्रामुख्याने भातासोबत खाल्ला जातो.
3. बंगाली फिश करीची वैशिष्ट्ये:
मोहरीचे तेल:
बंगाली स्वयंपाकात मोहरीच्या तेलाचा वापर अनिवार्य मानला जातो. यामुळे पदार्थाला वेगळीच चव आणि सुगंध मिळतो.
मोहरी आणि खसखस पेस्ट:
‘शोर्शे इलिश’सारख्या पदार्थांमध्ये मोहरी आणि खसखस यांची पेस्ट वापरली जाते.
भाज्यांचा वापर:
बटाटा, वांगी, कच्ची केळी अशा भाज्यांचा वापर पूर्वीपासून केला जातो, ज्यामुळे करी अधिक पौष्टिक बनते.
4. प्रमुख प्रकार
माछेर झोल: पातळ रस्स्यातील मासे
शोर्शे इलिश: मोहरीच्या पेस्टमध्ये शिजवलेला हिल्सा मासा
माछेर कालिया: दाट ग्रेव्ही असलेली फिश करी
5. कालानुरूप बदल:
काळानुसार धणे, जिरे, आले, हिरवी मिरची यांचा वापर वाढला. आजही बंगाली घरांमध्ये मासे आधी हळद-मीठ लावून मोहरीच्या तेलात तळले जातात आणि नंतर ग्रेव्हीत शिजवले जातात.
थोडक्यात, बंगाली फिश करी हा फक्त एक पदार्थ नसून तो बंगालच्या नदीप्रधान संस्कृती, परंपरा आणि जीवनशैलीची गोष्ट सांगतो.
बंगाली स्टाइल फिश करी रेसिपी (मराठीत)
मासे खाण्याचे शौकीन असाल तर ही बंगाली स्टाइल फिश करी नक्की ट्राय करा. मासे आयर्नने भरपूर असल्यामुळे रक्ताची कमतरता भरून काढण्यास मदत करतात.
साहित्य:
रोहू मासा : 500 ग्रॅम
आले-लसूण पेस्ट : 2 चमचे
हळद पावडर : 1 चमचा
लाल तिखट : 1 चमचा
तेल : 150 ग्रॅम
जिरे : 1/2 चमचा
तमालपत्र : 2
चिरलेला कांदा : 1
टोमॅटो : 2
चिरलेली हिरवी मिरची : 2
धणे पावडर : 1 चमचा
जिरे पावडर : 1/2 चमचा
कश्मिरी लाल तिखट : 1 चमचा
कोथिंबीर : 1/2 कप
मीठ : चवीनुसार
कृती:
सर्वप्रथम मासे स्वच्छ धुऊन एका भांड्यात घ्या. त्यात 1 चमचा आले-लसूण पेस्ट, लाल तिखट, हळद, धणे पावडर, जिरे पावडर आणि थोडे मीठ घालून नीट मिसळा. झाकण ठेवून 10 मिनिटे मॅरिनेट करा.
10 मिनिटांनंतर कढईत तेल गरम करा. मध्यम आचेवर मासे दोन्ही बाजूंनी प्रत्येकी 3 मिनिटे तळून बाजूला काढा.
त्याच तेलात जिरे आणि तमालपत्र घाला. त्यानंतर कांदा घालून सोनेरी होईपर्यंत परतून घ्या. उरलेली आले-लसूण पेस्ट घालून 2 मिनिटे परता.
आता धणे पावडर, जिरे पावडर, हळद, लाल तिखट, कश्मिरी तिखट आणि मीठ घालून मसाला चांगला परता.
टोमॅटो पेस्ट घालून 4–5 मिनिटे शिजवा. मसाल्यातून तेल सुटू लागल्यावर आवश्यक तेवढे पाणी घाला.
हिरवी मिरची घालून उकळी येऊ द्या. उकळी आल्यावर तळलेले मासे घालून 5 मिनिटे शिजवा. शेवटी कोथिंबीर घालून गॅस बंद करा.
गरमागरम भातासोबत सर्व्ह करा