महाराष्ट्र जनभूमी न्युज पोर्टल संपादकीय
संकलन :शिवानंद चौगुले
भारतीय इतिहास हा केवळ युद्धांचा, राजसत्तांचा आणि साम्राज्यांच्या विस्ताराचा इतिहास नाही. तो समाजजीवनाला दिशा देणाऱ्या, संस्कृतीचे रक्षण करणाऱ्या आणि राष्ट्राच्या आत्म्याला जागृत ठेवणाऱ्या महापुरुष व महास्त्रियांचाही इतिहास आहे. अशा महान व्यक्तिमत्त्वांमध्ये राजमाता पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर यांचे स्थान अत्यंत मानाचे आणि अद्वितीय आहे. त्यांच्या त्रिशताब्दी जयंतीनिमित्त संपूर्ण राष्ट्र कृतज्ञतेने त्यांचे स्मरण करत आहे.
अहिल्यादेवी होळकर या केवळ एका संस्थानाच्या राणी नव्हत्या, तर त्या भारतीय संस्कृतीच्या पुनर्जागरणाच्या अग्रदूत होत्या. आज देशातील अनेक तीर्थक्षेत्रांवर उभे असलेले घाट, मंदिरे, धर्मशाळा, विहिरी आणि यात्रेकरूंसाठीच्या सोयी-सुविधा पाहिल्या की त्यामागे अहिल्यादेवींची दूरदृष्टी आणि धर्मनिष्ठा दिसून येते. काशी, सोमनाथ, गया, उज्जैन, ओंकारेश्वर, रामेश्वरम्, द्वारका अशा असंख्य तीर्थक्षेत्रांच्या पुनर्बांधणीमध्ये त्यांचे योगदान अमूल्य आहे.
मध्ययुगीन काळात परकीय आक्रमणांमुळे अनेक हिंदू मंदिरे उद्ध्वस्त झाली. मंदिरांचे नुकसान हे केवळ वास्तूंचे नुकसान नव्हते; ते हिंदू समाजाच्या श्रद्धेवर, आत्मविश्वासावर आणि सांस्कृतिक अस्मितेवर झालेले आघात होते. अशा काळात अहिल्यादेवींनी मंदिरांचे जीर्णोद्धार करून केवळ दगड-मातीच्या वास्तू उभारल्या नाहीत, तर खचलेल्या समाजमनाला नवसंजीवनी दिली. सोमनाथ मंदिराच्या पुनर्बांधणीपासून काशीतील घाटांच्या उभारणीपर्यंत प्रत्येक कार्यामागे हिंदू समाजाला पुन्हा उभे करण्याची राष्ट्रदृष्टी होती.
अहिल्यादेवींची महानता केवळ धार्मिक कार्यात नव्हती. त्या अत्यंत कुशल, न्यायप्रिय आणि लोकाभिमुख प्रशासक होत्या. प्रजेच्या सुख-दुःखात सहभागी होणारी राजकर्ती म्हणून त्यांची ओळख निर्माण झाली. त्यांच्या राज्यात न्यायदानासाठी कोणताही भेदभाव नव्हता. गरीब, शेतकरी, व्यापारी आणि सामान्य नागरिकांच्या अडचणी समजून घेऊन त्यांचे निराकरण करण्यासाठी त्या सदैव तत्पर असत.
आज जगभर ज्याला ‘कल्याणकारी राज्य’ (Welfare State) म्हणून गौरवले जाते, त्या संकल्पनेची प्रत्यक्ष अंमलबजावणी अहिल्यादेवींनी अठराव्या शतकातच केली होती. शेतकऱ्यांना करसवलती, दुष्काळात मदत, धर्मशाळा, अन्नछत्रे, पाण्याच्या सुविधा, शिक्षणाचा प्रसार आणि समाजातील दुर्बल घटकांचे संरक्षण ही त्यांची राज्यकारभाराची वैशिष्ट्ये होती. म्हणूनच त्या केवळ राजमाता राहिल्या नाहीत, तर ‘लोकमाता’ बनल्या.
अहिल्यादेवींचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांची प्रशासनातील दूरदृष्टी. त्यांच्या राज्यातील गुप्तचर यंत्रणा, संदेशवहन व्यवस्था आणि निर्णयक्षम नेतृत्व यामुळे होळकर संस्थान मजबूत राहिले. राघोबादादांसारख्या बलाढ्य प्रतिस्पर्ध्यांपुढेही त्यांनी धैर्याने उभे राहत राज्याचे संरक्षण केले. स्त्री नेतृत्वाबाबत समाजात असलेल्या अनेक समजुती त्यांनी आपल्या कर्तृत्वाने खोट्या ठरवल्या.
धनगर समाजातील माणकोजी शिंदे यांच्या घरात जन्मलेल्या अहिल्यादेवींनी आपल्या कर्माने देवत्व प्राप्त केले. जन्म नव्हे तर कर्म महानता ठरवते, याचे त्या जिवंत उदाहरण आहेत. साधेपणा, धर्मनिष्ठा, सेवाभाव आणि राष्ट्रकार्यासाठीची निष्ठा यांमुळे त्यांना ‘पुण्यश्लोक’ ही उपाधी प्राप्त झाली.
आज स्त्री सक्षमीकरणाच्या अनेक चर्चा होतात. परंतु सुमारे अडीचशे वर्षांपूर्वी एका स्त्रीने प्रभावी शासन, सामाजिक सुधारणा, धार्मिक पुनर्जागरण आणि लोककल्याण यांचा आदर्श निर्माण करून दाखवला होता. म्हणूनच अहिल्यादेवींचे जीवन हे आधुनिक भारतासाठी प्रेरणागाथा आहे.
अहिल्यादेवी होळकर यांचे कार्य हे हिंदुत्वाच्या व्यापक आणि सकारात्मक संकल्पनेचे मूर्त स्वरूप आहे. त्यांच्या हिंदुत्वात समाजसेवा होती, न्याय होता, लोककल्याण होते, संस्कृतीचे संरक्षण होते आणि सर्वसामान्यांच्या जीवनाचा विकास होता. त्यांनी धर्माला केवळ पूजा-अर्चनेपुरते मर्यादित न ठेवता तो समाजकल्याणाचा आधार बनवला.
त्यांच्या त्रिशताब्दी जयंतीनिमित्त त्यांचे स्मरण करणे म्हणजे केवळ इतिहासाचा गौरव नव्हे, तर राष्ट्रनिष्ठा, संस्कृतिनिष्ठा आणि लोककल्याणकारी शासनाची प्रेरणा घेणे होय. आजच्या पिढीने अहिल्यादेवींच्या जीवनातून सेवा, त्याग, नेतृत्व, प्रशासनकौशल्य आणि सांस्कृतिक अभिमानाचे धडे घेणे हीच त्यांना खरी आदरांजली ठरेल.
लोकमाता अहिल्यादेवी होळकर या भारतीय संस्कृतीच्या अखंड ज्योती आहेत. त्यांचे जीवन आणि कार्य युगानुयुगे राष्ट्राला प्रेरणा देत राहील.
पुण्यश्लोक राजमाता अहिल्यादेवी होळकर यांना त्रिशताब्दी जयंतीनिमित्त विनम्र अभिवादन!