नवी दिल्ली : भारतीय हवामान विभागाने (IMD) विषुववृत्तीय प्रशांत महासागरात एल निनो (El Niño) परिस्थिती अधिकृतपणे सुरू झाल्याची पुष्टी केली असून, चालू नैऋत्य मान्सून हंगामात ही स्थिती आणखी तीव्र होण्याची शक्यता वर्तवली आहे.
IMD च्या जून २०२६ मधील ENSO आणि Indian Ocean Dipole (IOD) बुलेटिननुसार, प्रशांत महासागराच्या मध्य व पूर्व भागातील समुद्रपृष्ठीय तापमान एल निनोसाठी आवश्यक मर्यादेपेक्षा जास्त झाले आहे. तसेच वातावरणानेही या महासागरीय उष्णतेला प्रतिसाद दिल्याने महासागर-वातावरण प्रणाली आता पूर्णपणे एल निनो अवस्थेत प्रवेशली आहे.
IMD ने म्हटले आहे की, “सध्या विषुववृत्तीय प्रशांत महासागरात एल निनो परिस्थिती अस्तित्वात असून, नैऋत्य मान्सून काळात ती आणखी मजबूत होण्याची अपेक्षा आहे.” Monsoon Mission Coupled Forecast System (MMCFS) च्या अंदाजानुसार, हंगाम जसजसा पुढे जाईल तसतशी एल निनोची तीव्रता वाढू शकते.
जून २०२६ मध्ये मध्य प्रशांत महासागरातील समुद्रपृष्ठीय तापमानाने एल निनोची मर्यादा ओलांडली आहे. एल निनोचे निरीक्षण करण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या Niño 3.4 निर्देशांकाचा तीन महिन्यांचा सरासरी आकडा +0.5°C पेक्षा जास्त झाल्याने एल निनोची अधिकृत सुरुवात झाल्याचे मानले जाते.
हवामान विभागाने असेही नमूद केले की, विषुववृत्तीय प्रशांत महासागराच्या मोठ्या भागात समुद्राखालील पाण्याचे तापमान सरासरीपेक्षा अधिक आहे. यामुळे पुढील काही महिन्यांत उबदार पाणी पृष्ठभागावर येत राहील आणि एल निनोची स्थिती अधिक बळकट होईल.
अंदाजानुसार, जून ते ऑगस्ट या कालावधीत मध्य प्रशांत भागात तापमानातील सकारात्मक विचलन कायम राहील. जुलैपासून हे उष्णतेचे क्षेत्र मध्य आणि पूर्व प्रशांत भागात अधिक विस्तारेल. ताज्या हवामान मॉडेल्सनुसार, मान्सूनच्या बहुतांश काळात मध्यम ते तीव्र एल निनो परिस्थिती राहू शकते.
एल निनो ही एक नैसर्गिक हवामान घटना असून, विषुववृत्तीय प्रशांत महासागरातील समुद्रपृष्ठीय तापमान सामान्यपेक्षा जास्त झाल्यावर ती निर्माण होते. भारतासाठी एल निनोचा संबंध अनेकदा कमी पावसाचा मान्सून, अधिक तापमान, दीर्घ कोरडे कालखंड आणि काही वर्षांत दुष्काळाच्या वाढलेल्या धोक्याशी जोडला जातो.
तथापि, IMD ने स्पष्ट केले की भारतातील मान्सूनवर परिणाम करणारा एल निनो हा एकमेव घटक नाही. सध्या हिंदी महासागरात तटस्थ Indian Ocean Dipole (IOD) परिस्थिती आहे आणि ती मान्सून हंगामभर कायम राहण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे IOD कडून एल निनोचा परिणाम कमी किंवा जास्त होण्याची शक्यता सध्या कमी आहे.
दरम्यान, जपान हवामान संस्थेने (JMA) ११ जून रोजी एल निनोची अधिकृत घोषणा करताना एक सकारात्मक बाबही मांडली आहे. त्यांच्या मते, जुलै महिन्यापासून सकारात्मक IOD विकसित होऊ शकतो, ज्यामुळे संभाव्य "सुपर एल निनो"चा भारतीय मान्सूनवरील काही प्रतिकूल परिणाम कमी होण्यास मदत मिळू शकते.
IMD ने सांगितले की, प्रशांत महासागरातील बदलत्या परिस्थितीवर सतत लक्ष ठेवले जाईल आणि मान्सून हंगामादरम्यान दरमहा अद्ययावत माहिती जाहीर केली जाईल.