.png)
नवी दिल्ली (वर्षा चव्हाण) : पासपोर्ट हे भारतीय नागरिकत्व सिद्ध करणारे अंतिम दस्तऐवज नसल्याचे स्पष्टीकरण परराष्ट्र मंत्रालयाने (MEA) दिल्यानंतर देशभरात नागरिकत्वाच्या पुराव्याबाबत नव्याने चर्चा सुरू झाली आहे. १४ व्या पासपोर्ट सेवा दिनानिमित्त मंत्रालयाने ही माहिती दिली असून, पासपोर्टचा मुख्य उद्देश आंतरराष्ट्रीय प्रवास सुलभ करणे हा असल्याचे स्पष्ट करण्यात आले आहे.
परराष्ट्र मंत्रालयाच्या म्हणण्यानुसार, पासपोर्ट हा भारत सरकारकडून जारी केला जाणारा प्रवास दस्तऐवज आहे. तो धारकाची ओळख आणि राष्ट्रीयत्व दर्शवितो, मात्र तो भारतीय नागरिकत्वाचा अंतिम आणि कायदेशीर पुरावा मानला जाऊ शकत नाही. त्यामुळे केवळ पासपोर्टच्या आधारे नागरिकत्व सिद्ध करता येत नाही, असे मंत्रालयाने नमूद केले आहे.
या स्पष्टीकरणामुळे एक महत्त्वाचा प्रश्न उपस्थित झाला आहे. कारण भारतीय कायद्यानुसार भारतीय नागरिक नसलेल्या व्यक्तीला पासपोर्ट जारी केला जात नाही. त्यामुळे पासपोर्ट नागरिकत्वाशी संबंधित असला तरी तो नागरिकत्वाचा निर्णायक पुरावा नाही, अशी भूमिका मंत्रालयाने स्पष्ट केली आहे.
पासपोर्ट सेवेत मोठी प्रगती
परराष्ट्र मंत्रालयाने यावेळी देशातील पासपोर्ट सेवा व्यवस्थेतील महत्त्वपूर्ण सुधारणांची माहिती दिली. २०२५ या वर्षात तब्बल १.५ कोटी पासपोर्ट आणि संबंधित सेवा पुरविण्यात आल्या. त्यापैकी सुमारे १.३९ कोटी सेवा केवळ पासपोर्ट जारी करण्याशी संबंधित होत्या.
तसेच, पासपोर्ट अर्ज प्रक्रियेत लक्षणीय वेग आल्याचेही मंत्रालयाने सांगितले. पोलीस पडताळणीचा कालावधी वगळता आता सरासरी सहा कामकाजाच्या दिवसांत पासपोर्ट जारी केला जात आहे. पासपोर्ट सेवा केंद्रांमध्ये नागरिकांचा वेळही मोठ्या प्रमाणात वाचत असून, अर्जदारांना सरासरी ४५ मिनिटांपेक्षा कमी वेळ केंद्रात घालवावा लागत असल्याचा दावा करण्यात आला.
पासपोर्ट केंद्रांची संख्या सहापट वाढली
गेल्या दशकात देशातील पासपोर्ट सेवा केंद्रांच्या संख्येत मोठी वाढ झाली आहे. सुमारे दहा वर्षांपूर्वी देशभरात फक्त ७७ पासपोर्ट केंद्रे कार्यरत होती. आता ही संख्या वाढून ५४५ वर पोहोचली आहे. त्यामुळे नागरिकांना त्यांच्या जवळच्या ठिकाणी पासपोर्ट सेवा उपलब्ध होत असून प्रक्रियाही अधिक जलद आणि सुलभ झाली आहे.
ई-पासपोर्टचा यशस्वी प्रारंभ
परराष्ट्र मंत्रालयाने चिप-आधारित ई-पासपोर्ट प्रकल्पालाही मोठे यश मिळाल्याचे सांगितले. आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करून तयार करण्यात आलेले हे ई-पासपोर्ट अधिक सुरक्षित असून त्याद्वारे प्रवासाशी संबंधित माहितीचे संरक्षण अधिक प्रभावीपणे करता येत आहे.
पासपोर्ट हा सरकारची मालमत्ता
पासपोर्टच्या मागील बाजूस स्पष्टपणे नमूद केलेले असते की, "हा पासपोर्ट भारत सरकारची मालमत्ता आहे." त्यामुळे पासपोर्टधारकाने तो काळजीपूर्वक जपणे आवश्यक असून, सरकारच्या आदेशानुसार तो परत करणे बंधनकारक असू शकते.
नागरिकत्वाचा अंतिम पुरावा कोणता?
कायदेशीरदृष्ट्या भारतीय नागरिकत्व सिद्ध करण्यासाठी जन्मनोंद, नागरिकत्व प्रमाणपत्र, नोंदणी किंवा नैसर्गिकीकरणाद्वारे मिळालेले नागरिकत्व प्रमाणपत्र, तसेच नागरिकत्व कायद्यांतर्गत मान्य कागदपत्रांना अधिक महत्त्व दिले जाते. त्यामुळे पासपोर्ट हा महत्त्वाचा ओळख आणि प्रवास दस्तऐवज असला तरी तो नागरिकत्वाचा अंतिम पुरावा मानला जात नाही, हे परराष्ट्र मंत्रालयाच्या स्पष्टीकरणातून अधोरेखित झाले आहे.