लेखक - डॉ. शेखर गायकवाड
मान्सूनच्या हार्दिक शुभेच्छा. पावसाळ्यातील आजारांपासून सुरक्षित राहा.कारण उन्हाळा नुकताच संपलेला आहे. पावसाळा हा आनंददायी ऋतू आहे. तरी सुधा तुलनेने पावसाळ्यात मुलांचे आणि महिलांचे आजार वाढतात.
आपण पावसाळ्यात काय काळजी घेतली पाहिजे.
भारतीय मान्सून सहसा उन्हाळ्याच्या उष्णतेपासून आराम देतात परंतु वेक्टर, वायूजन्य आणि जलजन्य रोग देखील करतात. प्रत्येक वर्षी बदलत्या ऋतूंसोबत, विविध आरोग्यविषयक आव्हाने असतात आणि त्यांचा सामना करण्यासाठी आपले शरीर तयार असले पाहिजे, विशेषत: कडक उन्हाळ्यानंतर लगेचच मान्सूनसोबत होणारे अत्यंत हवामान बदल. वाढत्या हवामानातील बदल आणि आर्द्रतेमुळे व्यक्तींना जिवाणू, विषाणू आणि बुरशीजन्य संसर्ग होण्याची अधिक शक्यता असते. पावसाळ्यात हे अस्तित्वात असलेले संक्रमण कसे कार्य करतील याची एक उदयोन्मुख भीती आहे. भारतात कोविड-19 च्या प्रकरणांमध्ये वाढ झाल्याचेही आम्ही पाहतो. मॉन्सून आपल्यासोबत अनेक गोष्टी घेऊन येतो जसे की थंड सरी, हिरवळ, आणि भयंकर संक्रमण आणि रोग विसरू नये, म्हणून पावसाळी खबरदारी आवश्यक आहेत.
पावसाळा उष्णतेपासून दिलासा देतो, परंतु या काळात आर्द्रता, साचलेले पाणी आणि दूषित अन्न-पाणी यांमुळे अनेक संसर्गजन्य आजारांचा धोका वाढतो. योग्य स्वच्छता, सुरक्षित पिण्याचे पाणी, डासांपासून संरक्षण आणि वेळेवर वैद्यकीय उपचार यांद्वारे या आजारांपासून मोठ्या प्रमाणात बचाव करता येतो.
१. डेंग्यू
कारण: संक्रमित Aedes डासाचा चावा.
लक्षणे:
अचानक तीव्र ताप
तीव्र डोकेदुखी
डोळ्यांच्या मागे वेदना
सांधे व स्नायू दुखणे
अंगावर पुरळ
नाक किंवा हिरड्यांतून रक्तस्राव
निदान: रक्त तपासणी.
उपचार:
पुरेशी विश्रांती व द्रवपदार्थ
तापासाठी पॅरासिटामॉल
अॅस्पिरिन किंवा इतर NSAIDs टाळावेत
गंभीर लक्षणे असल्यास तातडीने रुग्णालयात दाखल व्हावे
प्रतिबंध:
साचलेले पाणी हटवा
डासप्रतिबंधक वापरा
पूर्ण बाह्यांचे कपडे घाला
खिडक्यांना जाळी लावा
२. मलेरिया
कारण: संक्रमित Anopheles डासाचा चावा.
लक्षणे:
ताप व थंडी वाजणे
घाम येणे
डोकेदुखी
मळमळ, उलट्या
स्नायू दुखणे
अशक्तपणा
निदान: रक्त तपासणी.
उपचार:
डॉक्टरांच्या सल्ल्याने मलेरियावरील औषधे
विश्रांती व पुरेसे पाणी
प्रतिबंध:
डासांपासून संरक्षण
गरज असल्यास प्रतिबंधात्मक औषधे
परिसर स्वच्छ ठेवणे
३. चिकनगुनिया
कारण: Aedes डासाचा चावा.
लक्षणे:
ताप
तीव्र सांधेदुखी
स्नायूदुखी
पुरळ
डोकेदुखी
थकवा
उपचार:
पॅरासिटामॉल
विश्रांती
भरपूर पाणी
प्रतिबंध: डासांपासून बचाव.
४. लेप्टोस्पायरोसिस
कारण: संक्रमित प्राण्यांच्या लघवीने दूषित पाणी किंवा माती.
लक्षणे:
ताप
डोकेदुखी
स्नायू दुखणे
उलट्या
डोळे लाल होणे
गंभीर अवस्थेत कावीळ
निदान: रक्त व लघवी तपासणी.
उपचार:
प्रतिजैविके (Antibiotics)
विश्रांती
पुरेसे पाणी
प्रतिबंध:
पूराच्या पाण्यात चालणे टाळा
बूट व हातमोजे वापरा
स्वच्छता राखा
५. टायफॉईड
कारण: दूषित अन्न व पाणी.
लक्षणे:
दीर्घकाळ ताप
पोटदुखी
अशक्तपणा
भूक कमी लागणे
जुलाब किंवा बद्धकोष्ठता
निदान: रक्त व मल तपासणी.
उपचार:
प्रतिजैविके
हलका आहार
भरपूर पाणी
प्रतिबंध
स्वच्छ पाणी प्या
हात स्वच्छ धुवा
अन्न व्यवस्थित शिजवून खा
लस उपलब्ध असल्यास घ्या
६. कॉलरा
कारण: दूषित पाणी व अन्न.
लक्षणे:
वारंवार पातळ जुलाब
उलट्या
शरीरातील पाण्याची कमतरता
स्नायू आकडी
उपचार:
ORS
आवश्यक असल्यास सलाईन
डॉक्टरांच्या सल्ल्याने प्रतिजैविके
प्रतिबंध:
स्वच्छ पाणी
स्वच्छतागृहाचा वापर
हात धुण्याची सवय
७. गॅस्ट्रोएन्टेरायटिस
कारण: विषाणू, जीवाणू किंवा परजीवी संसर्ग.
लक्षणे:
जुलाब
उलट्या
पोटदुखी
ताप
निर्जलीकरण
उपचार:
ORS
द्रवपदार्थ
विश्रांती
हलका आहार
प्रतिबंध:
हात स्वच्छ धुणे
स्वच्छ अन्न व पाणी
८. कावीळ (हिपॅटायटिस A आणि E)
लक्षणे:
त्वचा व डोळे पिवळे होणे
गडद लघवी
थकवा
पोटदुखी
मळमळ
उपचार:
विश्रांती
पौष्टिक आहार
भरपूर पाणी
प्रतिबंध:
स्वच्छ अन्न व पाणी
हात स्वच्छ धुणे
हिपॅटायटिस A ची लस
९. डोळे येणे (कंजंक्टिव्हायटिस)
लक्षणे:
डोळे लाल होणे
खाज
पाणी येणे
चिकट स्त्राव
पापण्यांची सूज
उपचार:
कारणानुसार औषधे
डोळ्यांची स्वच्छता
डॉक्टरांचा सल्ला
प्रतिबंध:
डोळ्यांना हात लावणे टाळा
टॉवेल व रुमाल शेअर करू नका
१०. सर्दी व फ्लू लक्षणे:
नाक वाहणे
घसा दुखणे
खोकला
ताप
अंगदुखी
उपचार:
विश्रांती
गरम पाणी
डॉक्टरांच्या सल्ल्याने औषधे
प्रतिबंध:
फ्लू लस
हात धुणे
खोकताना तोंड झाकणे
११. बुरशीजन्य (फंगल) संसर्ग लक्षणे:
त्वचेवर खाज
लाल चट्टे
नखांचा रंग बदलणे
त्वचा सोलणे
उपचार:
अँटीफंगल क्रीम किंवा गोळ्या
प्रभावित भाग कोरडा ठेवणे
प्रतिबंध:
शरीर स्वच्छ व कोरडे ठेवा
ओले कपडे लगेच बदला
वैयक्तिक वस्तू इतरांसोबत वापरू नका
निष्कर्ष
पावसाळ्यात डेंग्यू, मलेरिया, टायफॉईड, कॉलरा, गॅस्ट्रोएन्टेरायटिस, कावीळ, डोळे येणे, सर्दी-फ्लू आणि फंगल संसर्ग यांसारख्या आजारांचा धोका वाढतो. स्वच्छता राखणे, सुरक्षित पाणी पिणे, डासांपासून संरक्षण करणे आणि वेळेवर वैद्यकीय सल्ला घेणे हेच या आजारांपासून बचावाचे सर्वात प्रभावी उपाय आहेत. ताप, सतत उलट्या-जुलाब, तीव्र अशक्तपणा, श्वास घेण्यास त्रास किंवा रक्तस्राव यांसारखी गंभीर लक्षणे दिसल्यास त्वरित डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा
लेखक - डॉ. शेखर गायकवाड
फॅमिली केअर मल्टी स्पेशालिटी हॉस्पिटल, आर्यन कॉर्नर बिल्डिंग, रंगनाथ नगर, सेक्टर १६ जवळ, जाधववाडी, चिखली, पुणे - ४११०६२मोबाईल नं - 9657790088