काही व्यक्ती केवळ पदावर काम करत नाहीत, तर आपल्या कर्तृत्वातून एक विचार निर्माण करतात. त्यांच्या कामाची पद्धत, प्रामाणिकपणा, शिस्त आणि कर्तव्यनिष्ठा समाजासाठी प्रेरणेचा विषय बनते. तुकाराम मुंढे हे माझ्यासाठी अशाच व्यक्तिमत्त्वांपैकी एक आहेत.
सध्या मी तुकाराम मुंढे यांच्या जीवनप्रवासावरील चरित्राचे वाचन करत आहे. त्यांच्या संघर्षाचा, प्रशासकीय कारकिर्दीचा आणि तत्त्वांशी तडजोड न करण्याच्या भूमिकेचा अभ्यास करत असताना त्यांच्याबद्दलचा आदर अधिकच वाढत आहे. काल चिंचवड येथील रामकृष्ण मोरे प्रेक्षागृहात दिशा सोशल फौंडेशनच्या वतीने आयोजित करण्यात आलेली तुकाराम मुंढे यांची विशेष मुलाखत प्रत्यक्ष ऐकण्याची संधी मिळाली. सुमारे तीन हजार नागरिक आणि तरुणांच्या उपस्थितीत त्यांचे विचार ऐकताना अनेक गोष्टी मनाला स्पर्शून गेल्या.
माझ्यासाठी त्या मुलाखतीचा अनुभव केवळ एका प्रशासकीय अधिकाऱ्याचे विचार ऐकण्यापुरता मर्यादित नव्हता; तो स्वतःकडे पाहण्याचा आणि आपल्या ध्येयांचा पुनर्विचार करण्याचा अनुभव होता.
प्रामाणिकपणा—यशाचा पाया
तुकाराम मुंढे यांच्या व्यक्तिमत्त्वातून सर्वात ठळकपणे जाणवणारी गोष्ट म्हणजे प्रामाणिकपणा. परिस्थिती कोणतीही असो, आपले कर्तव्य प्रामाणिकपणे पार पाडणे आणि योग्य वाटणाऱ्या मार्गावर ठाम राहणे, हा त्यांचा दृष्टिकोन तरुणांसाठी मोठा धडा आहे.
आजच्या स्पर्धेच्या युगात शॉर्टकटच्या मागे धावण्यापेक्षा स्वतःच्या कष्टांवर आणि क्षमतेवर विश्वास ठेवणे आवश्यक आहे. पद, पैसा आणि प्रसिद्धी मिळवण्यापेक्षा आपली विश्वासार्हता जपणे अधिक महत्त्वाचे आहे, हे त्यांच्या प्रवासातून शिकता येते.
ध्येय निश्चित असेल तर अडथळे छोटे वाटतात
तुकाराम मुंढे यांच्या जीवनप्रवासात अनेक आव्हाने आली; मात्र ध्येय स्पष्ट असल्यामुळे ते अडचणींना घाबरले नाहीत. त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वातील जिद्द आणि ध्येयवाद मला विशेष प्रेरणादायी वाटतो.
तरुणांनीही आयुष्यात नेमके काय साध्य करायचे आहे, हे ठरवले पाहिजे. अपयश आले म्हणून थांबायचे नाही आणि टीका झाली म्हणून मार्ग बदलायचा नाही. चुका झाल्या तर त्यातून शिकायचे आणि पुन्हा नव्या ताकदीने उभे राहायचे.
कर्तव्य म्हणजे केवळ नोकरी नव्हे
कर्तव्यदक्षता म्हणजे आपल्या जबाबदारीशी प्रामाणिक राहणे. आपण कोणत्याही क्षेत्रात असलो—नोकरी, व्यवसाय, सामाजिक कार्य, शिक्षण किंवा प्रशासन—आपले काम समाजाच्या आणि संस्थेच्या हितासाठी सर्वोत्तम पद्धतीने करण्याची वृत्ती असली पाहिजे.
तुकाराम मुंढे यांचे काम पाहताना मला जाणवले की अधिकारापेक्षा जबाबदारी मोठी आणि पदापेक्षा कर्तव्य मोठे असते.
सकारात्मक विचारांची ताकद
त्यांच्या विचारांमध्ये मला आणखी एक महत्त्वाची गोष्ट जाणवली—परिस्थितीला दोष देण्यापेक्षा परिस्थिती बदलण्यासाठी प्रयत्न करणे.
आज अनेक तरुणांकडे क्षमता आहे, शिक्षण आहे, संधी आहेत; पण कधी-कधी आत्मविश्वासाचा अभाव असतो. काही अडचण आली की आपणच परिस्थितीला दोष देतो. अशावेळी तुकाराम मुंढे यांचा जीवनप्रवास सांगतो की, परिस्थिती कितीही कठीण असली तरी सकारात्मक विचार, सातत्यपूर्ण प्रयत्न आणि आत्मविश्वास यांच्या जोरावर पुढे जाता येते.
तरुणांसाठी माझा संदेश
आजच्या तरुणांनी तुकाराम मुंढे यांच्याकडून फक्त त्यांची कार्यशैली पाहू नये, तर त्यांच्या विचारांमागची मूल्ये आत्मसात करावीत.
ध्येय ठेवा.
कष्ट करा.
प्रामाणिक राहा.
वेळेची किंमत ओळखा.
शिस्त पाळा.
अपयशाला घाबरू नका.आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे—स्वतःच्या तत्त्वांशी तडजोड करू नका.
यश मिळवणे ही मोठी गोष्ट आहे; पण यश मिळवताना आपली मूल्ये जपणे ही त्याहून मोठी गोष्ट आहे.
काल रामकृष्ण मोरे प्रेक्षागृहात तुकाराम मुंढे यांचे विचार ऐकताना मला पुन्हा एकदा जाणवले—समाजात बदल घडवण्यासाठी नेहमी मोठ्या पदाची गरज नसते; मोठा विचार, प्रामाणिक कृती आणि कर्तव्याशी निष्ठा असणे आवश्यक असते.
तुकाराम मुंढे यांचे चरित्र मी वाचत आहे आणि त्यांची मुलाखत ऐकल्यानंतर या वाचनाकडे पाहण्याचा माझा दृष्टिकोन आणखी व्यापक झाला आहे.
माझ्यासाठी तुकाराम मुंढे म्हणजे केवळ एक अधिकारी नाहीत; ते प्रामाणिकपणा, शिस्त, जिद्द, ध्येयवाद आणि कर्तव्यनिष्ठेची एक प्रेरणादायी विचारधारा आहेत.
आजच्या तरुणांनी त्यांच्या जीवनातील प्रत्येक सकारात्मक पैलूचा अभ्यास करून आपल्या आयुष्यात त्यातील योग्य मूल्ये उतरवली, तर वैयक्तिक यशाबरोबरच समाजाच्या प्रगतीतही मोठे योगदान देता येईल.
— डॉ. किशोर आण्णासाहेब थोरात
सामाजिक कार्यकर्ते