भारत हा तरुणांचा देश आहे. त्यामुळे भारताच्या वर्तमानाची आणि भविष्याची खरी दिशा ठरविण्याची जबाबदारीही याच तरुण पिढीच्या खांद्यावर आहे. आजचा भारतीय तरुण शिक्षण, रोजगार, आर्थिक स्वावलंबन आणि यशाची स्वप्ने घेऊन धावत आहे. मात्र या धावण्याला दिशा आहे का, की आपण केवळ इतरांपेक्षा पुढे जाण्याच्या आंधळ्या स्पर्धेत स्वतःलाच हरवत आहोत, हा प्रश्न गांभीर्याने विचारण्याची वेळ आली आहे.
आज ‘यश’ म्हणजे चांगली नोकरी, मोठा पगार, आलिशान घर, महागडी गाडी आणि सतत वाढणारी जीवनशैली अशी यशाची व्याख्या केली जात आहे. परिणामी, समाधानापेक्षा तुलना, कर्तृत्वापेक्षा स्पर्धा आणि जीवनापेक्षा करिअर महत्त्वाचे ठरत आहे. याच मानसिकतेतून ताण, नैराश्य, असुरक्षितता आणि मानसिक थकवा वाढताना दिसतो.
सरकारी नोकऱ्यांच्या मर्यादित संधी आणि खासगी क्षेत्रातील वाढती स्पर्धा यामुळे रोजगाराचे स्वरूप बदलले आहे. कायमस्वरूपी नोकरीच्या जागी कंत्राटी, फ्रीलान्स आणि गिग इकॉनॉमीचे स्वरूप वाढत आहे. संधी वाढल्या असल्या तरी स्थैर्य कमी झाले आहे. उत्पन्न आहे; पण भविष्याची खात्री नाही. रोजगार आहे; पण सुरक्षितता नाही.
याचा परिणाम केवळ आर्थिक जीवनावर होत नाही, तर कुटुंबव्यवस्थेवरही होत आहे.
भारतीय संस्कृतीत कुटुंब ही केवळ राहण्याची व्यवस्था नव्हती, तर ती मूल्यांची शाळा होती. घरातील ज्येष्ठांचे मार्गदर्शन, परस्परांची काळजी, सामूहिक निर्णय आणि संस्कार यामुळे व्यक्तीला सामाजिक सुरक्षितता मिळत होती. आज स्वतंत्र जीवनशैलीच्या नावाखाली एकाच कुटुंबाचे अनेक छोटे तुकडे झाले आहेत. प्रत्येकाकडे स्वतंत्र घर, स्वतंत्र खर्च, स्वतंत्र जबाबदाऱ्या आणि त्यासोबत स्वतंत्र कर्जे व ईएमआय आहेत. उत्पन्न वाढले; पण अपेक्षाही वाढल्या. सुविधा वाढल्या; पण समाधान कमी झाले.
आजचा तरुण केवळ नोकरीच्या तणावाखाली नाही, तर स्वतःला सतत सिद्ध करण्याच्या मानसिक दबावाखाली आहे. सोशल मीडिया त्याला इतरांच्या यशाची चमक दाखवतो; मात्र त्या यशामागील संघर्ष दाखवत नाही. परिणामी, स्वतःच्या आयुष्याची तुलना दुसऱ्याच्या यशाशी केली जाते आणि न्यूनगंड निर्माण होतो.
यात आता कृत्रिम बुद्धिमत्ता अर्थात AI या नव्या आव्हानाची भर पडली आहे. AI अनेक क्षेत्रांमध्ये संधी निर्माण करत असला तरी काही पारंपरिक रोजगारांचे स्वरूप बदलत आहे. ‘माझी नोकरी उद्या राहील का?’, ‘माझे कौशल्य कालबाह्य होईल का?’ या प्रश्नांनी तरुणांच्या मनात असुरक्षितता निर्माण केली आहे. त्यामुळे नव्या कौशल्यांचे शिक्षण आवश्यक आहे; परंतु त्यासोबत मानसिक स्थैर्य आणि बदल स्वीकारण्याची क्षमता निर्माण करणेही तितकेच गरजेचे आहे.
‘वर्क फ्रॉम होम’ आणि सततची डिजिटल कनेक्टिव्हिटी यामुळे काम आणि वैयक्तिक जीवनातील सीमारेषा पुसट होत आहेत. मोबाईलवर ई-मेल, संदेश आणि कामाचे आदेश कोणत्याही वेळी येऊ शकतात. परिणामी, शरीर घरात असले तरी मन सतत कामाच्या ठिकाणी असते. २४ तास उपलब्ध राहणे म्हणजे २४ तास उत्पादक राहणे नव्हे. विश्रांती, झोप, कुटुंब आणि स्वतःसाठीचा वेळ हा देखील निरोगी जीवनाचा अविभाज्य भाग आहे.
दुसरीकडे, उद्योजकतेकडे वळणारी तरुणाई भारतासाठी आशेचा किरण आहे. स्टार्टअप्स, नवकल्पना, तंत्रज्ञान आणि नवीन व्यवसायांच्या माध्यमातून तरुण जगभरात भारतीय प्रतिभेचा ठसा उमटवत आहेत. परंतु प्रत्येक यशस्वी उद्योजकाच्या मागे अनेक अपयशी प्रयत्नही असतात. त्यामुळे अपयशाला कलंक न मानता अनुभव मानण्याची संस्कृती निर्माण झाली पाहिजे.
शिक्षण आणि रोजगाराच्या क्षेत्रातील विसंगती हा आणखी एक गंभीर प्रश्न आहे. पदवी हातात असूनही उद्योगक्षेत्राला आवश्यक कौशल्ये नसल्यामुळे अनेक तरुणांना रोजगारासाठी संघर्ष करावा लागतो. त्यामुळे केवळ पदवी देणारे शिक्षण नव्हे, तर कौशल्य, चारित्र्य, सर्जनशीलता, समस्या सोडविण्याची क्षमता आणि राष्ट्रजीवनाशी जोडणारे शिक्षण आवश्यक आहे.
परीक्षांमधील गैरप्रकार, प्रश्नपत्रिका फुटणे, प्रवेश प्रक्रियेतील अनिश्चितता आणि शिक्षणाच्या वाढत्या खर्चामुळे विद्यार्थ्यांमध्ये निर्माण होणारी अस्वस्थता ही राष्ट्रासाठी गंभीर बाब आहे. एखाद्या प्रतिभावान विद्यार्थ्याचे नैराश्यात जाणे किंवा जीवन गमावणे म्हणजे केवळ एका कुटुंबाचे नुकसान नसते; ती देशाच्या भविष्यातील एका शक्यतेची हानी असते.
म्हणूनच आज गरज आहे ती तरुणांना केवळ ‘यशस्वी कसे व्हाल?’ हे सांगण्याची नाही, तर ‘यशस्वी होताना स्वतःला कसे जपावे?’ हे शिकवण्याची. आपल्या तरुणांनी मोठी स्वप्ने पाहावीत, संपत्ती निर्माण करावी, उद्योग उभारावेत, जगभरात भारताचे नाव उज्ज्वल करावे. पण त्याच वेळी कुटुंब, संस्कार, समाज आणि राष्ट्राशी असलेली नाळ तुटता कामा नये.
भारताचे भविष्य केवळ GDP, स्टार्टअप्स किंवा तंत्रज्ञानाच्या प्रगतीत नाही; ते सशक्त, संवेदनशील, कौशल्यवान, चारित्र्यसंपन्न आणि राष्ट्रनिष्ठ तरुणाईत आहे. आजच्या तरुणांसमोर आव्हाने मोठी आहेत; पण त्यांची बुद्धिमत्ता, नावीन्य, जिद्द आणि आत्मविश्वास त्याहून मोठा आहे. गरज आहे ती त्यांच्या धावण्याला योग्य दिशा देण्याची.
करिअरच्या शर्यतीत जिंकणे महत्त्वाचे आहे; पण त्या शर्यतीत स्वतःला हरवणे परवडणारे नाही. भारताला केवळ यशस्वी तरुण नको आहेत; भारताला समर्थ, संस्कारित आणि राष्ट्रनिर्माणाची जबाबदारी स्वीकारणारे तरुण हवे आहेत.
हीच तरुणाई भारताच्या विकसित, आत्मनिर्भर आणि सामर्थ्यशाली राष्ट्रनिर्मितीची खरी शक्ती ठरेल, असा विश्वास वाटतो.
— संकलन : शिवानंद चौगुले, पिंपरी चिंचवड