“गणपतीला मोठा आवाज नको, मोठं मन हवं!”
– डॉ. किशोर आण्णासाहेब थोरात
पिंपरी चिंचवड : गणपती उत्सव म्हणजे केवळ ढोल-ताशे, मिरवणुका, रोषणाई आणि DJचा कर्णकर्कश आवाज नाही. गणपती उत्सव म्हणजे एकत्र येणे, समाजाला जोडणे, संस्कृती जपणे आणि तरुणांच्या शक्तीला विधायक दिशा देणे.
लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळकांनी सार्वजनिक गणेशोत्सवाला व्यापक सामाजिक आणि राष्ट्रीय स्वरूप दिले, त्यामागे एक महान विचार होता—विखुरलेल्या समाजाला एकत्र आणणे आणि जनजागृतीसाठी सार्वजनिक व्यासपीठ निर्माण करणे.
आज आपण स्वतःला एक प्रश्न विचारण्याची वेळ आली आहे...
टिळकांनी गणपती आणला होता समाज जागवण्यासाठी; मग आपण गणपतीच्या नावाखाली समाजाला त्रास तर देत नाही ना?
आज गणपती उत्सवात अनेक ठिकाणी DJच्या प्रचंड आवाजात तरुणाई बेभान होऊन नाचताना दिसते. आनंद साजरा करणे चुकीचे नाही. तरुणांनी उत्साह व्यक्त करणेही चुकीचे नाही. पण आपल्या आनंदाची किंमत दुसऱ्याच्या त्रासातून मोजली जाऊ नये, एवढी संवेदनशीलता आपण ठेवली पाहिजे.
आजारी व्यक्ती, वृद्ध नागरिक, लहान मुले, विद्यार्थी, रात्रपाळी करून घरी परतणारे कामगार, परीक्षा देणारे विद्यार्थी—यांचाही आपल्या समाजात तितकाच अधिकार आहे.
“माझा उत्सव, माझा आनंद” म्हणताना
“पण माझ्यामुळे दुसऱ्याला त्रास होणार नाही”
ही जाणीवही तितकीच महत्त्वाची आहे.
गणपतीला खरंच काय आवडते?
गणपतीला मोठमोठ्या आवाजात केलेला दिखावा आवडतो की भक्तीभावाने केलेली सेवा?
गणपतीला महागडी सजावट आवडते की एखाद्या गरजू विद्यार्थ्याला पुस्तक मिळाल्याचा आनंद?
गणपतीला तासन्तास DJ वाजवणे आवडते की रक्तदान शिबिर?
गणपतीला मोठी मिरवणूक आवडते की एखाद्या गरजू कुटुंबाला मदतीचा हात?
गणपतीला फक्त आरती आवडते की आई-वडिलांचा आदर, महिलांचा सन्मान, पर्यावरणाचे संरक्षण आणि समाजसेवा?
माझ्या मते, गणपती म्हणजे बुद्धी, विवेक आणि सद्विचाराचे प्रतीक. म्हणूनच गणपती उत्सवात सर्वप्रथम आपल्या वर्तनात विवेक दिसला पाहिजे.
आजच्या तरुणांनी टिळकांचा गणपती समजून घ्यायला हवा!
तरुणाई ही समाजाची सर्वात मोठी ताकद आहे. नाचायचे असेल तर नाचा, आनंद साजरा करा, ढोल-ताशे वाजवा; पण त्यासोबत एखादे चांगले कामही करा.
या गणेशोत्सवात प्रत्येक मंडळाने एक संकल्प करावा—
एक मंडळ – एक सामाजिक उपक्रम.
रक्तदान करा.
गरजू विद्यार्थ्यांना शैक्षणिक साहित्य द्या.
वृक्षारोपण करा.
प्लास्टिकमुक्त उत्सव साजरा करा.
महिलांच्या सुरक्षिततेबाबत जनजागृती करा.
गरजू कुटुंबाला मदत करा.
व्यसनमुक्तीचा संदेश द्या.
परिसर स्वच्छ ठेवा.
अशा प्रकारे गणपती उत्सव साजरा झाला तर DJच्या आवाजापेक्षा समाजसेवेचा संदेश मोठा होईल.
DJ विरोधात नाही, अतिरेकाच्या विरोधात!
आपण आधुनिक काळ स्वीकारला पाहिजे. मनोरंजनही उत्सवाचा भाग आहे. प्रश्न DJ असण्याचा नाही; प्रश्न आहे आवाजाचा अतिरेक, वेळेचे भान आणि इतरांच्या हक्कांचा आदर करण्याचा.
आपला उत्सव कायद्याच्या चौकटीत, ध्वनीमर्यादेचे भान ठेवून आणि नागरिकांच्या शांततेचा विचार करून साजरा झाला पाहिजे.
कारण शिस्तीतला उत्साह संस्कृती घडवतो; अतिरेक समाजाला त्रास देतो.
टिळकांचा गणपती आणि आजची आपली जबाबदारी
टिळकांनी गणेशोत्सवाचा उपयोग समाजाला जागृत करण्यासाठी केला. आज आपल्याकडे त्यापेक्षा कितीतरी मोठी साधने आहेत—सोशल मीडिया, डिजिटल माध्यमे, शिक्षण आणि तरुणांची प्रचंड ऊर्जा.
मग या शक्तीचा उपयोग आपण कशासाठी करणार?
फक्त DJवर नाचण्यासाठी?
की समाजाच्या चेहऱ्यावर आनंद आणण्यासाठी?
आजच्या तरुणांनी ठरवले तर प्रत्येक गणेश मंडळ हे छोटेखानी समाजपरिवर्तन केंद्र बनू शकते.
या गणेशोत्सवात आवाज कमी आणि विचार मोठा करूया.
दिखावा कमी आणि सेवा मोठी करूया.
स्पर्धा कमी आणि सामाजिक एकता वाढवूया.
DJचा जल्लोष मर्यादेत ठेवून गणपती बाप्पांच्या विचारांचा जयघोष करूया.
कारण शेवटी...
गणपती बाप्पांना आपल्या नाचण्यापेक्षा आपल्या चांगल्या कर्मांचा आनंद अधिक असेल.
गणपती बाप्पा मोरया!
मंगलमूर्ती मोरया!
समाजसेवेचा संकल्प करूया!
विवेकाने गणेशोत्सव साजरा करूया!
– डॉ. किशोर आण्णासाहेब थोरात
सामाजिक कार्यकर्ते