स्त्रीच्या सन्मानाचे, सुरक्षिततेचे आणि स्वातंत्र्याचे रक्षण करणे हीच भावाची खरी जबाबदारी!
लेखक : डॉ. किशोर आण्णासाहेब थोरात
भारतीय संस्कृतीमध्ये सण-उत्सवांना केवळ धार्मिक महत्त्व नाही, तर त्यामागे सामाजिक, कौटुंबिक आणि भावनिक नात्यांची सुंदर वीण गुंफलेली आहे. दिवाळीतील भाऊबीज हा असाच एक पवित्र आणि भावनिक सण! बहीण आपल्या भावाला औक्षण करते, त्याच्या दीर्घायुष्याची प्रार्थना करते आणि भाऊ आपल्या बहिणीला प्रेमाने भेटवस्तू देत तिच्या सुख-दुःखात सदैव सोबत राहण्याचे आश्वासन देतो. या सणातून प्रेम, विश्वास, आपुलकी आणि रक्षणाची भावना व्यक्त होते.
परंतु आज एक प्रश्न प्रत्येक भावाने स्वतःला विचारण्याची वेळ आली आहे की, आपले बहिणीवरील प्रेम केवळ भाऊबीजेच्या दिवशी व्यक्त करायचे की वर्षाचे ३६५ दिवस तिच्या सन्मानासाठी आणि सुरक्षिततेसाठी उभे राहायचे?
कारण बहिणभावाचे नाते हे एका दिवसाच्या औक्षणापुरते नसून आयुष्यभराच्या विश्वासाचे असले पाहिजे.
भाऊबीजेची परंपरा आणि तिच्यामागचा खरा संदेश
पौराणिक कथेनुसार यमराज आपल्या बहीण यमुनेच्या घरी भाऊबीजेच्या दिवशी गेले. यमुनेने त्यांचे औक्षण करून आदरातिथ्य केले. त्या प्रेमाने प्रसन्न होऊन यमराजांनी तिला वर मागण्यास सांगितले. या कथेतून भाऊबहिणीच्या प्रेमाचे आणि नात्यातील जिव्हाळ्याचे महत्त्व अधोरेखित होते.
महाराष्ट्रात भाऊबीजेला बहिणीच्या घरी जाणे, तिच्या हातचे जेवण करणे, औक्षण करून घेणे आणि तिला भेटवस्तू देणे ही परंपरा आजही जपली जाते.
पण या परंपरेचा खरा अर्थ केवळ भेटवस्तू देणे नाही. बहिणीला आयुष्यभर आधार देणे, तिच्या निर्णयांचा आदर करणे, तिच्या स्वप्नांना बळ देणे आणि संकटाच्या काळात तिच्या पाठीशी खंबीरपणे उभे राहणे, हाच भाऊबीजेचा खरा संस्कार आहे.
एकीकडे महिलांची भरारी, तर दुसरीकडे अत्याचारांचे वास्तव!
आजची स्त्री प्रत्येक क्षेत्रात आपल्या कर्तृत्वाचा ठसा उमटवत आहे. शिक्षण, विज्ञान, तंत्रज्ञान, उद्योग, प्रशासन, राजकारण, क्रीडा, संरक्षण दल आणि अंतराळ संशोधन अशा विविध क्षेत्रांत महिला पुरुषांच्या बरोबरीने नव्हे, तर अनेकदा नेतृत्व करताना दिसत आहेत.
आजची मुलगी स्वतःच्या पायावर उभी राहत आहे. स्वतःचे करिअर घडवत आहे, कुटुंबाची जबाबदारी सांभाळत आहे आणि देशाच्या प्रगतीमध्ये महत्त्वाचे योगदान देत आहे.
मात्र या प्रगतीच्या चित्रामागे एक कटू वास्तवही आहे.
महिलांवरील अत्याचार, विनयभंग, लैंगिक शोषण, कौटुंबिक हिंसाचार, हुंडाबळी, बालविवाह, कामाच्या ठिकाणी होणारा छळ, ऑनलाइन बदनामी आणि सायबर गुन्हे या समस्या आजही समाजासमोर गंभीर आव्हान म्हणून उभ्या आहेत.
एकीकडे आपण मुलींना आकाशाला गवसणी घालण्याचे स्वप्न दाखवतो, तर दुसरीकडे त्यांना सुरक्षितपणे घराबाहेर पडण्यासाठीही संघर्ष करावा लागतो. ही आपल्या सामाजिक व्यवस्थेची शोकांतिका आहे.
स्त्रीच्या सुरक्षिततेची जबाबदारी केवळ तिच्या कपड्यांवर, वेळेवर किंवा वागण्यावर टाकून चालणार नाही. पुरुषांची मानसिकता, समाजाचे संस्कार आणि कायद्याचा आदर या गोष्टी बदलणे अधिक आवश्यक आहे.
स्त्रीला संरक्षणाची गरज आहे, पण त्यापेक्षाही अधिक गरज आहे ती तिला समानतेने जगण्याचा अधिकार देण्याची!
AI च्या युगात बहिणीच्या सन्मानाचे नवे आव्हान
आज आपण कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या म्हणजेच AI च्या युगात प्रवेश केला आहे. तंत्रज्ञानामुळे शिक्षण, आरोग्य, उद्योग, व्यवसाय आणि संवादाच्या क्षेत्रात मोठी क्रांती घडत आहे. महिलांसाठीही डिजिटल जगाने नव्या संधींचे दरवाजे उघडले आहेत.
मात्र याच तंत्रज्ञानाचा गैरवापर करून महिलांना त्रास देण्याचे प्रकारही वाढत आहेत. बनावट सोशल मीडिया अकाउंट, फोटो आणि व्हिडिओंचा गैरवापर, AI च्या मदतीने तयार केलेली बनावट अश्लील दृश्ये, डीपफेक, ऑनलाइन धमक्या आणि डिजिटल छळ या नव्या समस्या निर्माण होत आहेत.
आजच्या भावाने केवळ बहिणीच्या हातातील ओवाळणीचे ताट स्वीकारून चालणार नाही, तर तिला डिजिटल जगात सुरक्षित राहण्यासाठी जागरूक करणेही आवश्यक आहे.
तिच्या सोशल मीडिया स्वातंत्र्यावर बंधने घालणे हा उपाय नाही. उलट तिला डिजिटल साक्षर बनवणे, तिच्या गोपनीयतेचा आदर करणे, ऑनलाइन छळाविरोधात तिच्या पाठीशी उभे राहणे आणि आवश्यकतेनुसार कायदेशीर मदत मिळवून देणे ही खरी जबाबदारी आहे.
महिलांची भरारी आणि त्यामागील अदृश्य शोषण
आज अनेक महिला मोठ्या पदांवर कार्यरत आहेत. त्या आर्थिकदृष्ट्या सक्षम होत आहेत. स्वतःचे उद्योग उभारत आहेत. कुटुंबाला आर्थिक हातभार लावत आहेत.
परंतु या यशस्वी प्रवासामागे अनेकदा त्यांचा दुहेरी संघर्ष लपलेला असतो. नोकरीच्या ठिकाणी समान कामासाठी असमान वेतन, बढतीमध्ये होणारा भेदभाव, कामाच्या ठिकाणी मानसिक आणि लैंगिक छळ, घर आणि नोकरी या दोन्ही जबाबदाऱ्यांचे ओझे, महिलांच्या श्रमांचे अवमूल्यन आणि आर्थिक स्वातंत्र्यावर मर्यादा अशा अनेक समस्यांना महिलांना सामोरे जावे लागते.
काही ठिकाणी महिलांच्या कर्तृत्वाचा उपयोग करून घेतला जातो, पण निर्णय घेण्याचे स्वातंत्र्य मात्र दिले जात नाही.
म्हणूनच आजच्या भावाने बहिणीला केवळ भेटवस्तू देण्याऐवजी तिच्या शिक्षणासाठी, व्यवसायासाठी, नोकरीसाठी आणि आर्थिक स्वावलंबनासाठी प्रोत्साहन दिले पाहिजे.
तिच्या यशाचा अभिमान बाळगला पाहिजे. तिच्या निर्णयांवर विश्वास ठेवला पाहिजे.
बहिणीला महागडी भेट देण्यापेक्षा तिच्या स्वप्नांना पंख देणे ही अधिक मोठी भेट आहे.
आजच्या भावाने कोणत्या जबाबदाऱ्या स्वीकारल्या पाहिजेत?
भाऊबीजेच्या निमित्ताने प्रत्येक भावाने काही सामाजिक संकल्प करण्याची गरज आहे.
१. सन्मानाचा संकल्प : स्वतःच्या बहिणीसह प्रत्येक स्त्रीकडे सन्मानाने पाहण्याची आणि तिच्या स्वाभिमानाचे रक्षण करण्याची भूमिका घ्यावी.
२. समानतेचा संकल्प : मुलगा आणि मुलगी यांच्यात भेदभाव न करता दोघांनाही समान शिक्षण, संधी आणि स्वातंत्र्य द्यावे.
३. सुरक्षिततेचा संकल्प : महिलांवरील अत्याचार, छेडछाड किंवा अन्याय दिसल्यास बघ्याची भूमिका न घेता पीडितेला योग्य मदत मिळवून द्यावी आणि कायदेशीर मार्गाने आवाज उठवावा.
४. स्वावलंबनाचा संकल्प : बहिणीच्या शिक्षणाला, नोकरीला, व्यवसायाला आणि आर्थिक स्वातंत्र्याला प्रोत्साहन द्यावे.
५. डिजिटल सुरक्षेचा संकल्प : AI, सोशल मीडिया आणि इंटरनेटच्या जगात होणाऱ्या गैरवापराविषयी जागरूकता निर्माण करावी.
६. निर्णयस्वातंत्र्याचा संकल्प : बहिणीच्या शिक्षण, करिअर, विवाह आणि आयुष्याशी संबंधित निर्णयांचा आदर करावा. तिच्यावर आपली मते लादू नयेत.
७. कौटुंबिक जबाबदारीचा संकल्प : बहिण विवाहित असो किंवा अविवाहित, तिच्या आयुष्यातील सुख-दुःखात तिच्या इच्छेनुसार आधार द्यावा. तिचे माहेर हे नेहमीच प्रेमाचे आणि विश्वासाचे ठिकाण राहिले पाहिजे.
८. समाजजागृतीचा संकल्प : मुलांना लहानपणापासून स्त्रीचा आदर, समानता, संमती आणि माणुसकीचे संस्कार द्यावेत.
फक्त स्वतःच्या बहिणीचे रक्षण नव्हे, प्रत्येक मुलीच्या सन्मानासाठी उभे राहूया!
एक महत्त्वाची गोष्ट आपण विसरता कामा नये. प्रत्येक स्त्री कोणाची ना कोणाची बहीण, मुलगी, पत्नी किंवा आई असते; पण तिचा सन्मान होण्यासाठी तिचे कोणाशी नाते असण्याची गरज नाही. ती सर्वप्रथम एक स्वतंत्र व्यक्ती आणि या समाजाची समान हक्काची नागरिक आहे.
रस्त्यावर एखाद्या मुलीची छेड काढली जात असेल, कामाच्या ठिकाणी एखाद्या महिलेचा छळ होत असेल, एखाद्या मुलीच्या शिक्षणात अडथळे निर्माण केले जात असतील किंवा सोशल मीडियावर तिची बदनामी होत असेल, तर आपण केवळ प्रेक्षक बनून राहायचे का?
ज्या दिवशी दुसऱ्याच्या बहिणीला आपण आपल्या बहिणीइतकाच सन्मान देऊ, त्या दिवशी समाजातील महिलांच्या सुरक्षिततेच्या दिशेने खऱ्या अर्थाने पाऊल पडेल.
महिलांच्या सन्मानासाठी कायदे आहेत, संस्था आहेत, यंत्रणा आहेत; परंतु त्यापेक्षाही प्रभावी व्यवस्था म्हणजे आपल्या घरातून मिळणारे संस्कार!
आपल्या घरातील मुलाला बहिणीचा आदर करायला शिकवताना त्याला प्रत्येक मुलीच्या स्वातंत्र्याचा आदर करायलाही शिकवले पाहिजे.
यंदाच्या भाऊबीजेला एक नवा सामाजिक संकल्प करूया!
आजच्या काळात बहिणीला औक्षण करताना भावाने मनोमन एवढेच ठरवावे की, मी तुझा केवळ भाऊ नाही, तर तुझ्या स्वप्नांचा साथीदार असेन. तुझ्या प्रगतीत आनंद मानेन. तुझ्या निर्णयांचा आदर करेन. तुझ्यावर अन्याय झाला तर योग्य मार्गाने तुझ्या पाठीशी उभा राहीन आणि समाजातील प्रत्येक स्त्रीच्या सन्मानासाठी माझे योगदान देईन.
मात्र हा संकल्प केवळ भाऊबीजेच्या दिवशी करून चालणार नाही. तो आपल्या रोजच्या वागण्यातून सिद्ध झाला पाहिजे.
बहिणीला ओवाळणी देणारे हात जेव्हा तिच्या स्वप्नांना आधार देतात, तिच्या स्वातंत्र्याचा आदर करतात आणि अन्यायाविरुद्ध तिच्या पाठीशी उभे राहतात, तेव्हाच भाऊबीजेचा खरा अर्थ सार्थ ठरतो.
चला, यंदा भाऊबीज केवळ सण म्हणून नव्हे, तर स्त्रीसन्मान, स्त्रीसुरक्षा, समानता आणि बंधुभावाचा सामाजिक उत्सव म्हणून साजरी करूया.
कारण..."बहिणभावाचे नाते हे भाऊबीजेच्या एका दिवसापुरते नसावे; ते आयुष्यभराच्या विश्वासाचे असावे. बहिणीच्या कपाळावरचे औक्षणाचे कुंकू तेव्हाच खऱ्या अर्थाने सार्थ ठरेल, जेव्हा तिच्या आयुष्यात सन्मान, स्वातंत्र्य आणि सुरक्षिततेचा प्रकाश असेल!"
भाऊबीजेच्या सर्वांना मनःपूर्वक शुभेच्छा!
— डॉ. किशोर आण्णासाहेब थोरात
सामाजिक कार्यकर्ते | महाराष्ट्र राज्य अध्यक्ष
सामाजिक कल्याण एवं मानव संरक्षण संघ
--------
ADVT
------------
