– डॉ. किशोर आण्णासाहेब थोरात
दि. १९ सप्टेंबर २०२६ रोजी मला पद्मश्री गिरीश प्रभुणे सरांची चिंचवड येथील निवासी शाळेत भेट घेण्याची संधी मिळाली. साधारण दोन तासांचा हा संवाद माझ्यासाठी केवळ एक भेट नव्हती; तर तो समाजसेवा, माणुसकी, संवेदनशीलता आणि संयम यांचा प्रत्यक्ष अनुभव देणारा जीवनाचा एक धडा होता.
पद्मश्री गिरीश प्रभुणे हे सामाजिक कार्यकर्ते आणि सिद्धहस्त लेखक म्हणून महाराष्ट्राला परिचित आहेत. सामाजिक समरसता मंच, भटके विमुक्त विकास परिषद, समरसता साहित्य परिषद, समरसता गुरुकुलम अशा विविध सामाजिक उपक्रमांच्या जडणघडणीत त्यांचा सहभाग राहिला आहे. मात्र त्यांच्या कार्याची खरी उंची त्यांच्या संस्थांच्या नावांमध्ये नाही, तर त्यांच्या सान्निध्यात वाढणाऱ्या मुलांच्या आयुष्यात झालेल्या परिवर्तनात आहे.
सुमारे ३५० मुलांचे ते पालकच!
निवासी शाळेत सुमारे ३५० मुले त्यांच्या सान्निध्यात वाढत आहेत. समाजव्यवस्थेतील विविध परिस्थितींमुळे आधाराची गरज असलेल्या या मुलांशी प्रभुणे सर ज्या पद्धतीने संवाद साधतात, ते पाहणे हा स्वतःमध्ये एक अनुभव आहे.
एखादे मूल आपली तक्रार सांगते तेव्हा ते केवळ ऐकून घेत नाहीत, तर त्यामागची वेदना समजून घेण्याचा प्रयत्न करतात. मुलाच्या प्रश्नाचे उत्तर त्याच्या मनाला समजेल अशा पद्धतीने देण्याची त्यांची शैली मनाला भिडते.
विशेष म्हणजे, मुलांची काळजी घेताना ते स्वतःला त्यांच्यापासून वेगळे ठेवत नाहीत.
एखाद्या मुलाला दुखापत झाली असेल, तर स्वतः जखमेवर मलम लावणे, पट्टी बांधणे आणि त्याच वेळी त्या मुलाशी संवाद साधणे—ही त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वातील संवेदनशीलता मला विशेष भावली.
त्या क्षणी जाणवते की, ही केवळ निवासी शाळा नाही; हे त्यांचे कुटुंब आहे आणि ही मुले त्यांच्या जीवनाचा अविभाज्य भाग आहेत.
जात आणि धर्माच्या पलीकडे ‘माणूस’
या मुलांमध्ये मातंग, कोल्हाटी तसेच विविध जाती-धर्मातील मुले आहेत.
परंतु प्रभुणे सरांच्या वागण्यात मला कुठेही जात-पात किंवा धर्माचा भेद जाणवला नाही.
“माणूस” हीच त्यांची खरी ओळख आणि “माणुसकी” हाच त्यांचा धर्म आहे, असा अनुभव मला त्या दोन तासांत आला.
आज समाजात आपण अनेकदा माणसाची ओळख जात, धर्म, आर्थिक परिस्थिती किंवा सामाजिक स्थान यावरून ठरवतो. मात्र प्रभुणे सरांचे कार्य सांगते की, समाजसेवेच्या केंद्रस्थानी जर माणूस असेल, तर भेद आपोआप लहान होतात.
पन्नास वर्षांची तपश्चर्या!
सामाजिक कार्य करणे आणि आयुष्य समाजासाठी वाहून घेणे यात मोठा फरक आहे.
गिरीश प्रभुणे सरांचा सुमारे पन्नास वर्षांचा समाजसेवेचा प्रवास पाहिला, तर त्यांच्या कार्यामागे प्रसिद्धीची हाव नसून सातत्य, संयम आणि समाजातील वंचित घटकांविषयीची बांधिलकी दिसून येते.
त्यांच्या बोलण्यात आक्रमकता नाही, पण विचारांमध्ये स्पष्टता आहे.
त्यांच्या स्वभावात शांतता आहे, पण कामामध्ये सातत्य आहे.
त्यांच्या वागण्यात साधेपणा आहे, पण विचारांची उंची मोठी आहे.
त्यांच्या चेहऱ्यावर समाधान आहे, कारण त्यांनी आयुष्य स्वतःपुरते जगण्याऐवजी इतरांच्या आयुष्यात प्रकाश निर्माण करण्यासाठी खर्च केले आहे.
त्यांचे खरे सामर्थ्य काय?
दोन तासांच्या संवादातून मला त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वातील काही गोष्टी विशेष जाणवल्या—
सूक्ष्म वाचन, सातत्यपूर्ण लेखन, सखोल अभ्यास, शांत स्वभाव, सकारात्मक विचार, गांभीर्य, संयम आणि विलक्षण सहनशीलता.
आजच्या काळात त्वरित प्रतिक्रिया देणे सोपे आहे; पण एखाद्याचे दुःख शांतपणे ऐकून घेणे कठीण आहे.
आज स्वतःचे विचार मांडणारे अनेकजण आहेत; पण दुसऱ्याचे विचार समजून घेण्यासाठी वेळ देणारे कमी आहेत.
आज प्रसिद्धी मिळवणे सोपे झाले आहे; पण दशकानुदशके प्रसिद्धीच्या अपेक्षेशिवाय काम करणे अत्यंत कठीण आहे.
प्रभुणे सरांचे व्यक्तिमत्त्व या सर्व बाबतीत एक वेगळा आदर्श निर्माण करते.
पद्मश्रीच्या मागचे खरे ‘रहस्य’
मी त्यांच्या भेटीतून जे अनुभवले, त्यावरून मला असे वाटते की त्यांच्या पद्मश्री सन्मानामागे केवळ एखादे काम नाही, तर त्या कामामागील दीर्घ तपश्चर्या आहे.
वाचनातून विचारांची खोली आली.
लेखनातून विचारांना दिशा मिळाली.
समाजसेवेतून माणसांची वेदना समजली.
आणि संयम, सहनशीलता व सातत्यातून त्या वेदनेवर काम करण्याची ताकद मिळाली.
पद्मश्री हा त्यांच्या प्रवासाचा शेवट नसून, त्यांच्या कार्याला मिळालेली सार्वजनिक मान्यता आहे; त्यांच्या आयुष्याचा खरा पुरस्कार मात्र त्या मुलांच्या चेहऱ्यावरचे समाधान असावे.
आजच्या तरुणांनी काय शिकावे?
गिरीश प्रभुणे सरांचे जीवन तरुणांसाठी अनेक प्रश्न उभे करते—
आपण आपल्या ज्ञानाचा उपयोग समाजासाठी किती करतो?
आपल्या वेळेतील काही वेळ आपण वंचित मुलांसाठी देऊ शकतो का?
आपण एखाद्याची समस्या फक्त सोशल मीडियावर शेअर करण्याऐवजी ती सोडवण्यासाठी प्रत्यक्ष पुढे येऊ शकतो का?
आपल्या आजूबाजूला असलेल्या एखाद्या गरजू व्यक्तीला आधार देऊ शकतो का?
आणि सर्वात महत्त्वाचे—
आपण माणसाला माणूस म्हणून पाहू शकतो का?
या प्रश्नांची उत्तरे शोधताना प्रभुणे सरांचे आयुष्य आपल्याला दिशा देऊ शकते.
समाजसेवेसाठी मोठी पदे किंवा मोठा पैसा आवश्यक नसतो; मोठे मन, सातत्य आणि संवेदनशीलता आवश्यक असते.
पद्मश्री गिरीश प्रभुणे सरांची भेट घेतल्यानंतर माझ्या मनात एक गोष्ट अधिक दृढ झाली—
समाज बदलण्याची सुरुवात मोठ्या भाषणातून होत नाही; ती एका माणसाचे दुःख समजून घेण्यापासून होते.
आणि म्हणूनच, प्रभुणे सरांचे जीवन केवळ वाचण्यासारखे नाही, तर त्यातून शिकण्यासारखे आहे.
त्यांच्या कार्याला मनापासून नमन!
– डॉ. किशोर आण्णासाहेब थोरात