MGID Header Code
Code End

वाहतूक कोंडीचा वाढता विळखा : भारतीय शहरांची गतिशीलता ठप्प! केवळ रस्ते रुंद करून वाहतूक कोंडी सुटणार नाही! - क्रांतीकुमार कडुलकर

 

भारतातील ४० शहरांच्या अभ्यासातून धक्कादायक वास्तव समोर; सार्वजनिक वाहतूक सक्षम करण्याची काळाची गरज.

### भारतातील शहरांची वाहतूक व्यवस्था नेमकी कुठे अडकली आहे?

भारतातील शहरीकरण वेगाने वाढत आहे. मोठमोठ्या इमारती, औद्योगिक वसाहती, नवीन महामार्ग आणि उड्डाणपूल उभे राहत आहेत. मात्र या विकासासोबत वाहतूक व्यवस्थेवरील ताणही प्रचंड वाढत आहे. आज देशातील मोठ्या शहरांपासून लहान शहरांपर्यंत वाहतूक कोंडी ही गंभीर समस्या बनली आहे.

'डाउन टू अर्थ'ने मे आणि जून २०२५ मध्ये देशातील ४० हून अधिक शहरांचा अभ्यास करून भारतीय शहरांमधील वाहतूक व्यवस्थेचे वास्तव मांडले आहे.

या अभ्यासातून एक महत्त्वाची बाब समोर आली आहे की, गर्दीच्या वेळेत कामावर जाण्यासाठी किंवा इतर कामांसाठी लागणारा प्रवासाचा वेळ अनेक शहरांमध्ये जवळपास दुप्पट होतो.

### १. वाहतूक कोंडीमुळे वेळेचे मोठे नुकसान

दिल्लीसारख्या शहरांमध्ये दररोज कामावर जाणाऱ्या नागरिकांना वाहतूक कोंडीचा मोठा त्रास सहन करावा लागतो. काही नागरिकांचा वर्षातील अनेक दिवसांचा वेळ केवळ वाहतूक कोंडीत जातो.

यामुळे कामाची उत्पादकता कमी होते, कौटुंबिक जीवनावर परिणाम होतो आणि मानसिक तणाव वाढतो.

### २. प्रदूषण आणि आरोग्याचा गंभीर प्रश्न

वाहतूक कोंडीत वाहने बराच वेळ सुरू राहिल्यामुळे इंधनाचा अपव्यय होतो आणि प्रदूषण वाढते. वाहनांमधून निघणारे नायट्रोजन ऑक्साइड आणि सूक्ष्म धूलिकण यांचा मानवी आरोग्यावर विपरीत परिणाम होतो. श्वसनाचे विकार, हृदयविकार आणि इतर आरोग्यविषयक समस्या निर्माण होण्याचा धोका वाढतो.


### ३. जगातील सर्वाधिक वाहतूक कोंडी असलेल्या शहरांमध्ये भारतीय शहरे

२०२४ च्या TomTom वाहतूक निर्देशांकानुसार कोलकाता, बंगळुरू,पुणे, पिंपरी चिंचवड ई भारतीय शहरांचा जगातील सर्वाधिक संथ वाहतूक असलेल्या पहिल्या पाच शहरांमध्ये समावेश झाला आहे. या शहरांमध्ये १० किलोमीटर अंतर पार करण्यासाठी सरासरी ३३ ते ३५ मिनिटे लागतात.

### ४. खासगी वाहनांचा वाढता वापर

दुचाकी आणि चारचाकी वाहनांची संख्या सातत्याने वाढत आहे. २०२४-२५ या आर्थिक वर्षात भारतात २.५५ कोटी वाहनांची नोंदणी झाली. त्यापैकी ८८ टक्क्यांपेक्षा अधिक वाहने वैयक्तिक वापरासाठी होती. सार्वजनिक वाहतूक अपुरी किंवा गैरसोयीची असल्याने नागरिक खासगी वाहनांना प्राधान्य देत आहेत.

### ५. सार्वजनिक बससेवेचा घटता वापर

शहरांमध्ये मेट्रो, रेल्वे आणि बससेवा उपलब्ध असली तरी त्यांच्यातील समन्वय आणि शेवटच्या टप्प्यापर्यंतची प्रवास सुविधा अपुरी आहे. काही शहरांमध्ये बस प्रवासाचा वाटा कमी झाल्याचे अभ्यासात दिसून आले आहे. त्यामुळे नागरिक पुन्हा खासगी वाहनांकडे वळत आहेत.

### ६. पायी चालणारे आणि सायकलस्वार यांच्याकडे दुर्लक्ष

अनेक नागरिक आजही कामावर जाण्यासाठी पायी चालणे किंवा सायकल वापरणे पसंत करतात. मात्र बहुतांश शहरांमध्ये सुरक्षित पदपथ आणि स्वतंत्र सायकल मार्ग उपलब्ध नाहीत.

शहरांचे रस्ते केवळ वाहनांसाठी नव्हे, तर पादचारी आणि सायकलस्वारांसाठीही सुरक्षित असणे आवश्यक आहे.

### ७. केवळ रस्ते रुंद करून वाहतूक कोंडी सुटणार नाही!

वाहतूक कोंडी कमी करण्यासाठी अनेक शहरांमध्ये उड्डाणपूल, भुयारी मार्ग आणि रस्ते रुंदीकरण केले जात आहे. मात्र यामुळे वाहतूक कोंडीची समस्या कायमस्वरूपी सुटत नाही.

त्याऐवजी सार्वजनिक वाहतूक व्यवस्था सक्षम करणे, वाहनांचा अनावश्यक वापर कमी करणे आणि नियोजनबद्ध शहरी विकास करणे आवश्यक आहे.


### ८. वाहतूक व्यवस्थेसाठी अभ्यासात सुचविलेले उपाय

* सार्वजनिक बससेवेचा विस्तार आणि आधुनिकीकरण.

* मेट्रो, रेल्वे आणि बससेवेचा समन्वय.

* सुरक्षित पदपथ आणि सायकल मार्गांची निर्मिती.

* अनधिकृत पार्किंगवर नियंत्रण.

* इलेक्ट्रिक वाहनांना प्रोत्साहन.

* परवडणारी आणि नियमित सार्वजनिक वाहतूक.

* निवासी क्षेत्रे, कार्यालये आणि औद्योगिक क्षेत्रांचे नियोजन.

* वाहतूक व्यवस्थेसाठी आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर.

वाहतूक कोंडीची समस्या सोडविण्यासाठी प्रशस्त रस्ते हे जसे महत्त्वाचे आहेत, तसेच रस्त्याच्या बाजूने होणारी अतिक्रमणे समूळ नष्ट केली पाहिजेत. वाहन चालविणे म्हणजे मनमानी नाही हे बेताल चालकांच्या मनावर ठसविण्यासाठी त्यांच्यावर कठोर कारवाईचा बडगा उचललाच पाहिजे. वाहतूक पोलीस यंत्रणा ही रस्त्यावरील वाहतुकीला शिस्त लावण्यासाठी सोयीने नव्हे तर सदैव कार्यरत असावी. बाजूला जाऊन तोडपाणी करण्याचे उद्योग थांबले की वाहतूकही सुरळीत राहील. कुटुंबात दोन किंवा त्यापेक्षा अधिक वाहने असतील तर ती एकाच वेळी रस्त्यावर उतरली पाहिजेत, हा बालहट्टही थांबला पाहिजे. वाहतूक कोंडीला हातभार लावणार्‍या शहरांतील शाळा, कार्यालयांच्या वेळांमध्ये कुठेतरी सुसुत्रता पाहिजे. वाहतूक कोंडी हा गंभीर विषय आहे, असे समजले तरच ही कोंडी फोडण्यासाठी त्यावर प्रभावी उपाय सापडतील.

### या लेखाचा मुख्य संदेश

शहरांचा विकास म्हणजे केवळ मोठे रस्ते, उड्डाणपूल आणि वाहनांची वाढ नव्हे. शहरांचा खरा विकास तेव्हाच होईल, जेव्हा सामान्य नागरिकाला कमी वेळेत, कमी खर्चात आणि सुरक्षितपणे आपल्या इच्छित ठिकाणी पोहोचता येईल.

शहरे वाहनांसाठी नव्हे, तर माणसांसाठी विकसित झाली पाहिजेत.

संकलक - क्रांतीकुमार कडुलकर




थोडे नवीन जरा जुने