भारतीय रिझर्व्ह बँकेने (RBI) मध्यपूर्वेतील युद्धामुळे निर्माण झालेल्या आर्थिक दबावाचा सामना करण्यासाठी आपल्या सोन्याच्या साठ्याचा काही भाग विकला असावा, असा अंदाज ब्लूमबर्ग इकॉनॉमिक्सने सार्वजनिकरीत्या उपलब्ध आकडेवारीच्या आधारे व्यक्त केला आहे.
ब्लूमबर्ग इकॉनॉमिक्सचे वरिष्ठ भारत अर्थतज्ज्ञ अभिषेक गुप्ता यांच्या विश्लेषणानुसार, २२ मेपर्यंतच्या दोन आठवड्यांत RBI ने सुमारे १२ अब्ज डॉलर किमतीचे सोने विकले असावे, तर त्याच काळात सुमारे ७.५ अब्ज डॉलर किमतीची विदेशी चलन मालमत्ता खरेदी केली असावी. सरकारने सोन्यावरील आयात शुल्क वाढवले असतानाही RBI च्या सोन्याच्या आणि डॉलरमधील साठ्याच्या मूल्यामध्ये घट दिसून आल्याने सोन्याची विक्री झाल्याची शक्यता व्यक्त करण्यात आली आहे.
या संदर्भात RBI कडून तत्काळ कोणतीही अधिकृत प्रतिक्रिया मिळालेली नाही.
मध्यपूर्वेतील संघर्ष, विशेषतः इराणशी संबंधित तणाव आणि होर्मुझ सामुद्रधुनीवरील परिणामांमुळे कच्च्या तेलाच्या किमती वाढल्या आहेत. याचा भारताच्या अर्थव्यवस्थेवर तसेच रुपयावर दबाव निर्माण झाला आहे. अशा परिस्थितीत RBI अधिक तरल (Liquid) स्वरूपातील विदेशी चलनसाठा राखण्यास प्राधान्य देत असल्याचे या घडामोडींवरून दिसून येते.
RBI चे गव्हर्नर संजय मल्होत्रा रुपयाला स्थैर्य देण्यासाठी विविध पर्यायांचा विचार करत असल्याचे वृत्त आहे. यामध्ये व्याजदर वाढविणे तसेच परदेशी गुंतवणूकदारांकडून डॉलर उभारणे यांसारख्या उपायांचा समावेश असू शकतो.
RBI च्या विदेशी चलन बाजारातील हस्तक्षेपामुळे रुपयाला काही प्रमाणात आधार मिळाला आहे. २० मे रोजी रुपया विक्रमी नीचांकी पातळीवर गेल्यानंतर आशियातील अनेक चलनांच्या तुलनेत त्याची कामगिरी तुलनेने चांगली राहिली आहे.
जगातील तिसऱ्या क्रमांकाचा तेल आयातदार असलेल्या भारताला वाढत्या ऊर्जा खर्चामुळे मोठ्या प्रमाणावर विदेशी चलन खर्च करावे लागत आहे. त्यामुळे सरकारने इंधन दरवाढ, मौल्यवान धातूंवरील आयात शुल्कात वाढ आणि भांडवल बाहेर जाण्याला आळा घालण्यासाठी विविध उपाययोजना सुरू केल्या आहेत. रुपयाला बळकटी देण्यासाठी आणखी काही उपाय लवकरच जाहीर होण्याची शक्यता आहे.
अभिषेक गुप्ता यांच्या मते, परिस्थिती अनुकूल होताच RBI पुन्हा विदेशी चलनसाठा वाढवण्याचा प्रयत्न करेल. डॉलर कमकुवत होणे, परदेशी गुंतवणुकीचा ओघ वाढणे किंवा तेलाच्या किमती कमी होणे यांसारख्या घटना RBI साठी विदेशी चलनसाठा वाढवण्याची संधी ठरू शकतात.
मार्च २०२६ अखेर RBI कडे ८८०.५२ मेट्रिक टन सोन्याचा साठा होता. त्यापैकी ७७ टक्के सोने देशांतर्गत ठेवण्यात आले होते. सहा महिन्यांपूर्वी हा आकडा ६६ टक्के होता. RBI च्या मते, परदेशातील बहुतांश सोन्याचा साठा बँक ऑफ इंग्लंड आणि बँक फॉर इंटरनॅशनल सेटलमेंट्सकडे ठेवलेला आहे.
रशियाच्या मालमत्तांवर पाश्चात्य देशांनी निर्बंध लावल्यानंतर अनेक उदयोन्मुख अर्थव्यवस्थांप्रमाणे RBI नेही परदेशात ठेवलेल्या राखीव संपत्तीबाबत अधिक सावध भूमिका घेतली आहे. त्यामुळे अलीकडील काळात देशांतर्गत सोन्याचा साठा वाढवण्यावर भर दिला जात असल्याचे दिसून येते.