येथे मर्टल ए. बार्से (Myrtle A Barse) यांच्या 'रिव्ह्यू ऑफ लेबर' (२९ डिसेंबर २००१) मध्ये प्रकाशित झालेल्या समाजशास्त्रीय अभ्यासाचा सविस्तर मराठी गोषवारा दिला आहे. हा लेख मुंबईसारख्या महानगरातील कामगारांवर स्वेच्छा निवृत्ती योजनेचा (VRS) कसा विपरित परिणाम झाला, याचे वास्तववादी चित्रण करतो.
हा अभ्यास स्वेच्छा निवृत्ती योजनेचा (VRS) स्वीकार केलेल्या कामगारांच्या जीवनमानावर, कुटुंबावर आणि समाजावर होणाऱ्या परिणामांचे समाजशास्त्रीय विश्लेषण करतो. सरकारी धोरणे आणि मालकांचा दृष्टिकोन यामुळे कामगारांचे जगणे कसे बदलले आहे, यावर यात प्रकाश टाकला आहे.
१. अभ्यासातील मुख्य निष्कर्ष (Key Findings)
कामगारांचे अनौपचारिकीकरण (Casualisation of Labour): व्ही.आर.एस. मुळे नियमित आणि सुरक्षित रोजगार असलेल्या कामगारांना असंघटित आणि असुरक्षित क्षेत्रात काम करणे भाग पडले आहे.
आत्मसन्मानाला ठेच: अनेक वर्षे कुशल कामगार (Skilled worker) म्हणून काम केलेल्या व्यक्तींना जेव्हा कमी दर्जाचे, अकुशल काम करावे लागते, तेव्हा त्यांच्या आत्मसन्मानाला आणि प्रतिष्ठेला धक्का पोहोचतो.
पुनर्वसनाचा अभाव: राज्य सरकार आणि कंपन्यांनी कामगारांच्या पुनर्वसनासाठी (Rehabilitation) आणि त्यांना पुन्हा रोजगार मिळवून देण्यासाठी कोणतेही ठोस प्रयत्न केलेले नाहीत.
स्वयंरोजगारातील अपयश: व्ही.आर.एस. घेतलेले सर्वच कामगार यशस्वी व्यावसायिक होत नाहीत. बहुतांश कामगार हे अपुऱ्या प्रशिक्षणामुळे पुन्हा असंघटित क्षेत्रातच ढकलले जातात.
२. महिला कामगारांवरील परिणाम
या योजनेचा महिलांवर दुहेरी परिणाम झाला आहे:
पांढरपेशी (White-collar) महिला: ज्या महिला चांगल्या पदावर होत्या, त्यांना आर्थिकदृष्ट्या बेरोजगारीचा सामना करणे थोडे सोपे गेले.
गरीब कुटुंबातील महिला: जगण्यासाठी आणि कुटुंबाचा उदरनिर्वाह करण्यासाठी या महिलांना अत्यंत कमी पगाराच्या आणि कमी उत्पादकतेच्या कामांमध्ये जुंपले जावे लागले. महिलांना गरीब वर्गाचा भाग म्हणून आणि स्त्री म्हणून असा दुहेरी तोटा (Doubly disadvantaged) सहन करावा लागला.
३. प्रातिनिधिक उदाहरणे (Case Studies)
लेखिकेने प्रश्नावली आणि थेट मुलाखतींद्वारे माहिती गोळा केली, ज्यातून कामगारांची भीती आणि चिंता स्पष्टपणे समोर आली:
मिस्टर जे (Mr. J): एका बहुराष्ट्रीय कंपनीत १६ वर्षे काम केलेल्या या कुशल कामगाराला कंपनीने वैद्यकीय कारणांवरून आणि कमी दर्जाचे काम देऊन मानसिक त्रास दिला. नाईलाजाने १९८९ मध्ये व्ही.आर.एस. घेतल्यानंतर, त्यांना रस्त्यावर फळे विकावी लागली. प्रकृती बिघडल्याने आज ते त्यांच्या मुलांवर अवलंबून आहेत आणि व्ही.आर.एस. घेतल्याचा त्यांना तीव्र पश्चात्ताप आहे.
ख्रिस्तिना (Christina): ३० वर्षे 'एक्झिक्युटिव्ह सेक्रेटरी' म्हणून काम केलेल्या ख्रिस्तिनाला तिच्या बॉसने "घरी राहून नातवंडांना सांभाळण्याचा" टोमणा मारून राजीनामा देण्यास भाग पाडले. आर्थिक अडचण नसली तरी, कंपनीने दिलेल्या या वागणुकीमुळे तिच्या मनात विश्वासघाताची आणि निराशेची भावना निर्माण झाली.
मिस्टर एम (Mr. M): टाळेबंदीच्या काळात कर्जाच्या भीतीने यांनी व्ही.आर.एस. घेतली. मिळालेले पैसे लवकरच संपले, आणि त्यांना १२०० रुपये महिन्यावर वॉचमनची नोकरी करावी लागली. नैराश्यातून त्यांना दारूचे व्यसन लागले, पत्नीने आत्महत्या केली आणि रेल्वेतून पडून ते अपंग झाले. "कुटुंब असलेल्या कामगाराने कधीही नोकरी सोडू नये," असा उद्विग्न सल्ला ते देतात.
फरीदा (Farida): एका फार्मास्युटिकल कंपनीत काम करणाऱ्या ५० वर्षीय विधवा फरीदाला अचानक व्ही.आर.एस. ची नोकरी सोडण्याची नोटीस मिळाली. यामुळे तिला तिच्या महिन्याच्या खर्चात २५% कपात करावी लागली. ती आता पूर्णपणे निराश झाली आहे.
४. मालकांचे डावपेच आणि कामगारांची असुरक्षितता
कंपन्या कामगारांना कामावरून काढण्यासाठी विविध क्लृप्त्या वापरतात. काही अत्यंत नफ्यात असलेल्या कंपन्यांनी हजारो कामगारांना संपूर्ण पगार देऊन एक वर्ष घरी बसवले, जेणेकरून कामगारांच्या मनात असुरक्षितता आणि भीती निर्माण होईल. मूळ जागा (Prime land) विकून कंपन्या आपला कारखाना इतरत्र हलवतात आणि तिथे कमी पगारावर नवीन कामगार भरतात.
५. निष्कर्ष: व्ही.आर.एस. खरंच "ऐच्छिक" (Voluntary) आहे का?
अभ्यासाअंती असा निष्कर्ष निघतो की, स्वेच्छा निवृत्ती योजना ही मुळीच 'ऐच्छिक' नसते.
भीती आणि दबाव: बहुतांश कामगार हे टाळेबंदी, नोकरी जाण्याची भीती, आणि मालकांनी दिलेल्या मानसिक त्रासामुळेच व्ही.आर.एस. स्वीकारतात.
भविष्याची चिंता: नोकरीतील सुविधा गमावणे, कर्जाचे हप्ते, मुलांचे शिक्षण आणि भविष्यातील आर्थिक स्थैर्य या चिंतेमुळे कामगारांमध्ये नैराश्य येते.
अल्पजीवी आनंद: व्ही.आर.एस. मुळे मिळणाऱ्या मोठ्या रकमेचा आनंद हा अत्यंत अल्पजीवी असतो. योग्य मार्गदर्शनाअभावी ती रक्कम लवकरच संपते आणि कामगारांवर पुन्हा हलाखीचे जीवन जगण्याची वेळ येते.