"तुका म्हणे माझे हेचि सर्व सुख, पाहीन श्रीमुख आवडीने..."
वार्ताहर : शिवानंद चौगुले
आषाढी वारी हा महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक, आध्यात्मिक आणि सामाजिक जीवनाचा आत्मा आहे. शेकडो वर्षांपासून अखंड सुरू असलेली ही परंपरा आजही लाखो वारकऱ्यांच्या श्रद्धा, निष्ठा आणि भक्तीने तेवढ्याच उत्साहाने पुढे चालत आहे. पंढरपूरच्या विठ्ठलाच्या दर्शनासाठी निघालेली ही पायी यात्रा केवळ धार्मिक विधी नसून, ती मानवतेचे, समतेचे, शिस्तीचे, सेवाभावाचे आणि आत्मशुद्धीचे जिवंत विद्यापीठ आहे.
वारकरी संप्रदाय हा महाराष्ट्राच्या संतपरंपरेचा सर्वात मोठा सामाजिक वारसा आहे. संत ज्ञानेश्वरांनी अध्यात्माला ज्ञानाची जोड दिली, संत नामदेवांनी भक्तीला प्रेमाची दिशा दिली, संत एकनाथांनी समतेचा संदेश दिला, तर संत तुकाराम महाराजांनी अभंगातून समाजप्रबोधनाचा अखंड दीप प्रज्वलित केला. संत चोखामेळा, संत सावता माळी, संत गोरा कुंभार, संत जनाबाई, संत मुक्ताबाई यांसारख्या संतांनी आपल्या जीवनातून एकच संदेश दिला—"देव हा मंदिरापुरता मर्यादित नसून प्रत्येक जीवामध्ये वसतो."
याच विचारातून वारकरी संप्रदायाची निर्मिती झाली. येथे कोणाचा धर्म, जात, पंथ, भाषा, संपत्ती किंवा पद विचारले जात नाही. येथे प्रत्येकजण "माऊली" असतो. लाखो वारकरी एकाच दिंडीत, एकाच पंक्तीत, एकाच भावनेने चालतात. समाजात भिंती निर्माण करणारे सर्व भेद वारीमध्ये आपोआप विरघळून जातात. म्हणूनच वारी ही समतेची सर्वात मोठी लोकशाळा मानली जाते.
वारी म्हणजे केवळ पायी चालणे नव्हे; तर मनातील अहंकारापासून देवाकडे जाण्याचा प्रवास आहे. प्रत्येक पाऊल आत्मपरीक्षणाचे असते. प्रत्येक हरिनाम मन शुद्ध करणारे असते. प्रत्येक अभंग जीवनाला नवी दिशा देणारा असतो. टाळ, मृदुंग आणि वीणेच्या नादात चालणारी ही वाट मनातील नकारात्मकता दूर करून प्रेम, करुणा, क्षमा आणि समाधानाची बीजे रुजवते.
आज विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाच्या युगात माणूस भौतिकदृष्ट्या समृद्ध झाला असला, तरी मानसिकदृष्ट्या अधिक अस्वस्थ होत चालला आहे. स्पर्धा, तणाव, नैराश्य, स्वार्थ, एकटेपणा आणि मूल्यांचा ऱ्हास यामुळे समाज अनेक संकटांना सामोरा जात आहे. अशा वेळी वारकरी संप्रदायाचा संदेश अधिकच महत्त्वाचा ठरतो. कारण वारी माणसाला स्वतःशी जोडते, समाजाशी जोडते आणि शेवटी परमेश्वराशी जोडते.
वारकरी संप्रदाय कर्मकांडावर नव्हे, तर सदाचारावर विश्वास ठेवतो. कपाळावरील गंधापेक्षा मनातील पवित्रता मोठी मानतो. देवाला फुलांचा हार अर्पण करण्यापेक्षा गरजवंताला मदतीचा हात देणे अधिक श्रेष्ठ मानतो.जे कारण विठ्ठलाला सोन्याचे दागिने नकोत; त्याला प्रेमाने भरलेले निर्मळ हृदय हवे आहे.
वारीमध्ये चालताना प्रत्येक वारकरी स्वतःपेक्षा दुसऱ्याची अधिक काळजी घेतो. कुणी पाण्याची सेवा करतो, कुणी अन्नदान करतो, कुणी वैद्यकीय मदत करतो, तर कुणी रस्ते स्वच्छ ठेवतो. कोणताही मोबदला न घेता हजारो सेवेकरी वारकऱ्यांच्या सेवेसाठी रात्रंदिवस कार्यरत असतात. ही सेवा म्हणजेच खरी विठ्ठलभक्ती आहे.
वारी आपल्याला शिस्त शिकवते. लाखो लोक एकत्र असूनही संयम, परस्पर आदर आणि सामूहिक जबाबदारीचे सुंदर दर्शन येथे घडते. वेळेचे नियोजन, समूहजीवन, सहकार्य आणि अनुशासन यांचे संस्कार वारी सहजपणे घडवते. म्हणूनच वारी ही केवळ धार्मिक नव्हे, तर सामाजिक व्यवस्थापनाचीही आदर्श शाळा आहे.
वारकरी संप्रदायाची सर्वात मोठी ताकद म्हणजे नामस्मरण. "राम कृष्ण हरी", "ज्ञानोबा-तुकाराम" आणि "पुंडलिक वरदा हरी विठ्ठल" या नामघोषात केवळ शब्द नसतात; त्यामध्ये श्रद्धा, ऊर्जा, आत्मविश्वास आणि जीवन जगण्याची प्रेरणा दडलेली असते. हरिनामाचा गजर माणसाला संकटांशी लढण्याची मानसिक शक्ती देतो.
आजच्या तरुण पिढीने वारकरी परंपरेचा अर्थ केवळ धार्मिक दृष्टीने न पाहता, जीवनमूल्यांच्या दृष्टीने समजून घेणे आवश्यक आहे. वारी म्हणजे व्यसनमुक्त जीवन, पर्यावरण संरक्षण, स्वच्छता, स्त्री-पुरुष समानता, समाजसेवा आणि राष्ट्रप्रेम यांचे सुंदर मिश्रण आहे. संतांनी दिलेली शिकवण ही आजही तितकीच समर्पक आणि प्रेरणादायी आहे.
आपल्या घरात विठ्ठलाची मूर्ती असणे महत्त्वाचे आहेच; पण त्याहून महत्त्वाचे म्हणजे आपल्या वागण्यात विठ्ठलाचे गुण असणे. आपल्या शब्दात प्रेम, कृतीत सेवा, मनात नम्रता आणि विचारात समता असेल, तर प्रत्येक घर पंढरी बनेल आणि प्रत्येक माणूस वारकरी बनेल.
आषाढी वारी आपल्याला शिकवते की, जीवनाचा खरा आनंद संपत्तीमध्ये नसून समाधानात आहे. मोठेपणा पदामध्ये नसून सेवेमध्ये आहे. देव शोधण्यासाठी दूर जाण्याची गरज नाही; प्रत्येक जीवामध्ये, प्रत्येक सेवेमध्ये आणि प्रत्येक सद्गुणामध्ये विठ्ठल भेटतो.
चला, या पवित्र वारीच्या निमित्ताने आपणही एक संकल्प करूया—
मन निर्मळ ठेवू...
विचार शुद्ध ठेवू...
कर्म प्रामाणिक ठेवू...
समाजसेवा हेच ईश्वरसेवा मानू...
आणि प्रत्येक जीवामध्ये विठ्ठलाचे दर्शन घेण्याचा प्रयत्न करू...
याचमध्ये वारकरी संप्रदायाचे सार दडले आहे. याचमध्ये संतांच्या विचारांचा खरा वारसा आहे. आणि याचमध्ये आपल्या समाजाचे उज्ज्वल भविष्य सामावलेले आहे.
॥ पुंडलिक वरदा हरी विठ्ठल ॥
॥ श्री ज्ञानोबा माऊली तुकाराम ॥
॥ राम कृष्ण हरी ॥
महाराष्ट्र जनभूमी
वार्ताहर : शिवानंद चौगुले
"संतविचार, संस्कार आणि समाजप्रबोधनाचा विश्वासार्ह आवाज."