चौथीच्या विद्यार्थ्यांना धड इंग्रजी वाचता येत नसेल, तर गुणवत्तेचा हिशेब कोण घेणार?
महाराष्ट्र जनभूमी न्यूज | वार्ताहर : शिवानंद चौगुले
आजच्या स्पर्धेच्या युगात आपल्या मुलाला चांगले आणि दर्जेदार शिक्षण मिळावे, त्याला इंग्रजी भाषेवर प्रभुत्व मिळावे, आधुनिक तंत्रज्ञानाची ओळख व्हावी आणि भविष्यातील आव्हानांना तो आत्मविश्वासाने सामोरा जावा, या अपेक्षेने पालक आपल्या कुवतीनुसार मोठी आर्थिक गुंतवणूक करून मुलांना इंग्रजी माध्यमाच्या शाळेत दाखल करतात. प्रवेशाच्या वेळी स्मार्ट क्लास, अॅक्टिव्हिटी बेस्ड लर्निंग, आधुनिक शिक्षणपद्धती, आंतरराष्ट्रीय दर्जाचे शिक्षण अशा अनेक आकर्षक संकल्पना पालकांसमोर मांडल्या जातात. मात्र वर्षभराच्या शैक्षणिक प्रक्रियेकडे पाहिले असता, काही शाळांमध्ये शिक्षणापेक्षा विविध डे सेलिब्रेशन, इव्हेंट, वेशभूषा, सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि सोशल मीडिया प्रसिद्धीलाच अधिक महत्त्व दिले जात असल्याची भावना पालकांमध्ये निर्माण होत आहे.
विद्यार्थ्यांचा सर्वांगीण विकास करण्यासाठी शाळांमध्ये विविध उपक्रम होणे निश्चितच आवश्यक आहे. खेळ, कला, संस्कृती, वक्तृत्व, प्रयोग, विविध उपक्रम आणि सर्जनशील शिक्षण यामुळे मुलांचा आत्मविश्वास वाढतो. त्यामुळे अशा उपक्रमांना विरोध असण्याचे कारण नाही. परंतु या उपक्रमांचा मुख्य उद्देश विद्यार्थ्यांच्या शैक्षणिक विकासाला पूरक ठरणे हा असायला हवा. जर इव्हेंटच्या तयारीत, वेशभूषेत, प्रोजेक्टमध्ये आणि विविध कार्यक्रमांच्या आयोजनात इतका वेळ खर्च होत असेल की विद्यार्थ्यांच्या मूलभूत वाचन, लेखन, गणित आणि आकलन कौशल्यांकडे दुर्लक्ष होत असेल, तर या शिक्षणपद्धतीचा गांभीर्याने विचार करण्याची वेळ आली आहे.
विशेषतः प्राथमिक शिक्षणाच्या पायाभूत टप्प्यावर हा प्रश्न अधिक गंभीर आहे. चौथीच्या वर्गात पोहोचलेल्या विद्यार्थ्याला साधा इंग्रजी परिच्छेद सलग वाचता येत नसेल, त्यातील आशय समजत नसेल, सोपी वाक्ये स्वतः लिहिता येत नसतील किंवा वाचलेल्या मजकुराचे आकलन व्यक्त करता येत नसेल, तर केवळ शाळेच्या इमारतीची भव्यता, स्मार्ट बोर्ड, रंगीबेरंगी वर्गखोल्या आणि सोशल मीडियावरील कार्यक्रमांचे फोटो यावर शिक्षणाची गुणवत्ता मोजता येणार नाही. शिक्षणाचा खरा परिणाम विद्यार्थ्याच्या ज्ञानात, वाचनात, लेखनात, विचारशक्तीत आणि आकलनक्षमतेत दिसला पाहिजे.
शाळा की वर्षभर चालणारे इव्हेंट सेंटर?
आज अनेक पालकांच्या अनुभवातून एक प्रश्न पुढे येतो—शाळेचे शैक्षणिक वर्ष सुरू झाल्यापासून संपेपर्यंत विद्यार्थ्यांसाठी विविध कार्यक्रमांची मालिका सुरू असते. पॅन्सी ड्रेस, फ्रूट डे, कलर डे, मदर्स डे, फादर्स डे, स्पोर्ट्स डे, सांस्कृतिक कार्यक्रम, विविध प्रोजेक्ट, प्रदर्शन, सेलिब्रेशन आणि इतर अनेक उपक्रम यामुळे शाळेचे वातावरण उत्साही राहते. परंतु या प्रत्येक कार्यक्रमासाठी विद्यार्थ्यांना विशिष्ट ड्रेस, साहित्य, वस्तू किंवा प्रोजेक्ट मटेरियल आणावे लागते. परिणामी नियमित फीव्यतिरिक्त पालकांच्या खर्चात सातत्याने भर पडते.
एका कार्यक्रमाची तयारी संपत नाही तोच दुसऱ्या कार्यक्रमाची घोषणा होते. पालकांना मुलासाठी ड्रेस घ्यावा लागतो, साहित्य आणावे लागते, प्रोजेक्ट तयार करावा लागतो आणि त्यासाठी वेळही द्यावा लागतो. सर्व पालकांची आर्थिक परिस्थिती सारखी नसते. काही कुटुंबांसाठी अशा छोट्या-छोट्या खर्चांची वारंवार होणारी बेरीज मोठा आर्थिक भार ठरू शकते. त्यामुळे उपक्रमांचे आयोजन करताना पालकांच्या आर्थिक क्षमतेचाही विचार होणे गरजेचे आहे.
प्रोजेक्ट मुलांचा की पालकांचा?
प्रोजेक्ट बेस्ड लर्निंग ही संकल्पना विद्यार्थ्यांच्या सर्जनशीलतेला चालना देणारी आहे. मात्र प्रोजेक्ट तयार करण्याच्या प्रक्रियेत विद्यार्थ्याचा सहभाग किती आणि पालकांचा किती, हा प्रश्नही विचारला पाहिजे. अनेकदा लहान मुलांच्या प्रोजेक्टचे प्रत्यक्ष काम पालकांनाच करावे लागते. मुलाच्या अभ्यासापेक्षा पालकांना इंटरनेटवर माहिती शोधणे, साहित्य खरेदी करणे, मॉडेल तयार करणे आणि ते आकर्षक बनवणे यासाठी अधिक वेळ द्यावा लागतो.
प्रोजेक्टचा उद्देश विद्यार्थ्याने स्वतः शिकणे, शोध घेणे, विचार करणे आणि आपले ज्ञान मांडणे हा असायला हवा. पालकांनी संपूर्ण प्रोजेक्ट तयार करून दिला आणि विद्यार्थ्याने तो फक्त शाळेत नेऊन सादर केला, तर त्या उपक्रमाचा शैक्षणिक हेतूच कमी होतो.
शिक्षक अध्यापनासाठी की प्रत्येक इव्हेंटसाठी?
या संपूर्ण व्यवस्थेतील आणखी एक महत्त्वाचा घटक म्हणजे शिक्षक. विद्यार्थ्यांच्या गुणवत्तेची जबाबदारी शिक्षकांवर टाकली जाते; त्यांच्या अध्यापन क्षमतेचे मूल्यमापन केले जाते, हे योग्यच आहे. मात्र शिक्षकांना अध्यापनाव्यतिरिक्त किती आणि कोणती कामे दिली जातात, याचाही विचार होणे तितकेच आवश्यक आहे.
शाळेतील प्रत्येक इव्हेंटची तयारी, सजावट, विद्यार्थ्यांची वेशभूषा, कार्यक्रमाचे नियोजन, फोटो-व्हिडीओ, सोशल मीडिया सामग्री, पालकांशी सततचा संपर्क आणि इतर प्रशासकीय कामांमध्ये शिक्षकांचा मोठा वेळ खर्च होत असेल, तर त्यांच्या अध्यापनासाठी उपलब्ध राहणाऱ्या वेळेवर त्याचा परिणाम होऊ शकतो.
शिक्षक हा शिक्षण व्यवस्थेचा केंद्रबिंदू आहे. त्याला योग्य शैक्षणिक वातावरण, आवश्यक स्वायत्तता आणि अध्यापनासाठी पुरेसा वेळ मिळणे आवश्यक आहे. शिक्षकांकडून अपेक्षा ठेवताना त्यांच्या कामाच्या वास्तविक परिस्थितीचाही विचार प्रशासनाने करायला हवा.
सोशल मीडियावर शाळेची 'इमेज', पण वर्गात विद्यार्थ्यांची प्रगती किती?
आज प्रत्येक कार्यक्रमाचे फोटो, व्हिडीओ आणि आकर्षक पोस्ट सोशल मीडियावर प्रसिद्ध होतात. विद्यार्थी सुंदर वेशभूषेत दिसतात, नृत्य करतात, भाषणे देतात, विविध उपक्रमात सहभागी होतात. पालकांच्या मोबाईलवर या कार्यक्रमांचे फोटो पोहोचतात आणि शाळेची एक आकर्षक प्रतिमा निर्माण होते.
परंतु एका मूलभूत प्रश्नाचे उत्तर या छायाचित्रांमध्ये मिळत नाही—विद्यार्थी वर्षभरात शैक्षणिकदृष्ट्या किती पुढे गेला?
त्याची वाचन क्षमता किती वाढली? त्याचे लेखन सुधारले का? त्याला गणितातील मूलभूत संकल्पना समजल्या का? तो स्वतःच्या शब्दांत एखादी गोष्ट सांगू शकतो का? इंग्रजीतील साधा परिच्छेद समजून त्याचा अर्थ सांगू शकतो का? या प्रश्नांची उत्तरे शाळेच्या सोशल मीडिया पोस्टपेक्षा अधिक महत्त्वाची आहेत.
फी भरली म्हणजे पालकांची जबाबदारी संपली आणि शाळेचीही?
पालकांनी वेळेवर फी भरणे ही त्यांची जबाबदारी आहे. त्याचप्रमाणे फीच्या बदल्यात विद्यार्थ्याला परिणामकारक आणि गुणवत्तापूर्ण शिक्षण देणे ही शाळेची मूलभूत जबाबदारी आहे. फी कितीही असो, विद्यार्थ्याच्या मूलभूत शैक्षणिक कौशल्यांची सातत्याने तपासणी होणे आवश्यक आहे.
शाळांनी पालकांना केवळ वार्षिक निकाल किंवा कार्यक्रमांच्या छायाचित्रांद्वारे विद्यार्थ्याची प्रगती सांगण्याऐवजी वाचन, लेखन, गणित, आकलन, भाषिक कौशल्य आणि संकल्पनात्मक समज याबाबत स्पष्ट शैक्षणिक प्रगती अहवाल देण्याची गरज आहे.
गुणवत्तेचा हिशेब कोण घेणार?
शाळेची गुणवत्ता तपासताना केवळ निकालाची टक्केवारी, विद्यार्थ्यांची संख्या किंवा इमारतीची भव्यता पाहून चालणार नाही. विद्यार्थ्याला प्रत्यक्षात काय येते, हे महत्त्वाचे आहे. प्राथमिक स्तरावर वाचन, लेखन, गणित आणि आकलन या मूलभूत कौशल्यांना सर्वोच्च प्राधान्य मिळाले पाहिजे.
शाळा प्रशासनाने स्वतःच्या पातळीवर नियमित शैक्षणिक मूल्यमापन करावे. पालकांनीही केवळ कार्यक्रम आणि सुविधांवर समाधान न मानता आपल्या मुलाला प्रत्यक्षात काय शिकता येते, याची माहिती घ्यावी. संबंधित शिक्षण विभागानेही नियमांच्या चौकटीत शैक्षणिक गुणवत्तेचा आढावा घेणे आवश्यक आहे.
कारण शाळेची खरी जाहिरात तिच्या भिंतीवरील पोस्टरमध्ये, सोशल मीडियावरील फोटोमध्ये किंवा वर्षभराच्या इव्हेंटमध्ये नसते; ती विद्यार्थ्याच्या ज्ञानात आणि त्याच्या आत्मविश्वासपूर्ण कामगिरीत दिसते.
गणवेश सुंदर असणे, कार्यक्रम आकर्षक असणे, स्टेज सजलेले असणे आणि सोशल मीडियावर शाळेची प्रसिद्धी होणे यात गैर काहीच नाही. पण या सगळ्यांच्या केंद्रस्थानी 'शिक्षण' असणे गरजेचे आहे. इव्हेंट हे शिक्षणाला पूरक असावेत; शिक्षणाचा पर्याय नव्हे.
पालकांचा पैसा, शिक्षकांचा वेळ आणि विद्यार्थ्यांचे बालपण—या तिन्ही गोष्टी अत्यंत मौल्यवान आहेत. त्यामुळे शिक्षणाच्या नावाखाली होणारा प्रत्येक खर्च, प्रत्येक उपक्रम आणि प्रत्येक तास याचा अंतिम परिणाम विद्यार्थ्याच्या शैक्षणिक प्रगतीत दिसला पाहिजे.
आज प्रश्न केवळ एका शाळेचा किंवा एका विद्यार्थ्याचा नाही. प्रश्न आहे आपल्या शिक्षणव्यवस्थेच्या प्राधान्यक्रमांचा. आपण मुलांना कार्यक्रमांसाठी तयार करीत आहोत की जीवनासाठी? आपण त्यांना फोटोसाठी मंचावर उभे करीत आहोत की ज्ञानाच्या बळावर स्वतःच्या पायावर उभे करीत आहोत?
या प्रश्नांची प्रामाणिक उत्तरे शोधण्याची जबाबदारी शाळा प्रशासन, शिक्षक, पालक आणि शिक्षण व्यवस्था—सर्वांचीच आहे.
— संकलन व संपादकीय : शिवानंद चौगुले
महाराष्ट्र जनभूमी न्यूज